توركی اوزبيكی بوليمی *** بخش توركی اوزبيكی

اســـتـاد مـحــمــد امــیـن مـتـیـن انـدخـویـی گـه بـخـشـــلـنـگـن شــعـــر

2009-10-07T11:19:00.000-07:00

اســـتـاد مـحــمــد امــیـن مـتـیـن انـدخـویـی گـه بـخـشـــلـنـگـن شــعـــر

اســـــــتـاد عـالـیــشـــــــــــــان

اگر تورکی ده خوش الحان متین دور
دری ده هم گهر افشان متین دور
بسی اوچمس اثرلر یازدی بولکون
سیویملی شاعر دوران متین دور
بیراو آلیده هرگز چوزمه گن ایل
همیشه همتی جوشان متین دور
حضوریده اوییشگه ی لر ییگیت لر
اولرگه رهنما هر آن متین دور
نه یلغوز شعر اربابینی سیوگی
هنر نی همده قدر ایتگان متین دور
نه خوش انخوی تاریخنی یازدی
وقایع کویچیسی بولگان متین دور
زمانه بیلمه گی قدرینی هرگز
بو غصه اوتیده کویگان متین دور
ادب گلزاری اوندن تاپدی زینت
سوزی نگهتلی چون ریحان، متین دور
غزل یازسم ایلیمده خامه اوینر
مینگه استاد عالیشان متیت دور

هوشنگ پیگیر قویاش
لـنـدن- انـگـلـســتـان

حرمتلی عبدالله تاشقین نینگ پیامی

2009-09-22T05:50:00.000-07:00

آریغ سقـــــــــاغ

2009-08-22T05:23:00.000-07:00

آریغ سقـــــــــاغ

"سورمه دین کۉزلرقرا قول لرحنادین لاله رنگ "
وسمه دین قاشلربېزه لگن اېنگی(1)چاغیردن ترنگ
خرمنِ زلفی نی تېبراتگنده چوخ ایلب اووسون(2 )
جان آلور زلفین ایپاری(3 )تېرگوزور لب بی درنگ
نی عجب میگون دوداغ اوزره مېنگی (4 )مطبوع اېرور
یای(5 )اۉزه هردم اۉکوش(6 )مېنگلای نی دوراحوالی تنگ
اۉل دېسه اۉلگوم ولی تانمس مېن عشقیدین انینگ
اسرو بس مشکل که ترک اېتسه مېنی اول شوخ وشنگ
کۉیگوم ویانگوم مگرکېچمس مېن عزمیم دین تقی
چونکه مېن آنینگ تمناسېده بۉلگن مېن چوسنگ
عشق وادی سیده غم چېکدیم الم تارتدیم بسی
اوشبو یولده لاجـــــــرم قالگی ایاغدن هـــــرستنگ
سۉزی بار(7 )قامت رسامیگون لبی دورچون عسل
جانیمه سالگوسی هردم هجراۉتیدن بغـــــری سنگ
مېن بیلن،گلگون قدح،مهرو وبزم وعیش وناز
مطرب وهمده ایاغچی(8 )بزم اراتنبــــــوروچنگ
عیب اېتمانگ عشقیده وامق کېبی چېکسم عذاب
وازکېچمک لیک اېرور مېنگه بسی دورنام وننگ
لعلیگه باقدیم عرق ابریقی توشتی یادیمه
موندن هم آریغ(9 )سقاغی(10 )مېنگه دورچېکسیزقشنگ

غلام سخی وکیل زاده
کابل شهری ،15– جوزا،1387 - ییل

کابل ده نقاشلیک کؤرکزمه سی

2009-08-16T12:45:00.000-07:00

کابل ده نقاشلیک کؤرکزمه سی

۱۳۸۸نچی ییل، اسد آیی نینگ ۲۲ نچی سی، پنجشنبه کونی، ساعت ۲ ده،کابل شهریده نقاشلیک کؤرکزمه سی بؤلیب اؤتدی . کؤرکزمه « بنیاد فرهنگ و جامعه ی مدنی» بناسیده،مذکؤر اویؤشمه تامانیدن تشکیل ایتیلگن ایدی.کؤرکزمه ده ،تنیقلی یاش نقاش بیکتاش کارگر نینگ ۶۰ ته نقاشلیک اثری نمایش ایتیلدی.

یوقاریده تیلگه آلینگن کؤرکزمه گه، یوزله ب نقاش لیک اثری شیدالری،جمله دن کابلده گی بعضی بیر چیت ایللیک ایلچی خانه لر دیپلوماتلری، عالی مجلس(پارلمان)وکیللری جمله دن فاریاب ولایتی نینگ پارلمانده گی وکیلی محترم محمد شاکر کارگر،اطلاعات وفرهنگ وزیرلیگی نماینده لری،فرهنگی شخصیتلر و ایچکی وتشقی ژورنالیستلر اشتراک ایتگن ایدیلر.
کؤرکزمه ده تنیقلی صنعتکار محترم صابر کارگر سؤزگه چیقیب،بیکتاش جان نینگ هنری فعالیتلری باره سیده مهمانلرگه هر تامانله مه ،معلومات بیردی.

بیکتاش کارگر« ففتا» خبرنگاری بیلن کابلدن تیلفون آرقه لی اؤله نیب،مذکؤر کؤرکزمه حقیده قوییده گیلرنی ایتدی:
«کؤرکزمه گه قتنشگن شخصلر مینی جوده ترغیبات و تشویقات ایتیشدی. مین افغانستانده شونچه لیک هنر سیور شخصیلر بارلیگیدن، بغایت خورسند بؤلدیم...»

بیکتاش کارکر نینگ گپیگه قره گنده، کؤرکزمه خبری « افغانستان ملی رادیو تلویزیونی»و «آیینه تلویزیونی» آرقه لی نشر بؤلگن.
شونی تاکیدله ب اؤتیش کیره ککی، بیکتاش کارگر تنیقلی یازوچی و ییتوک تاریخچی عالم مرحوم جنرال عبدالله کارگر نینگ اوغلی بؤلیب، اندخوی تومه نی نینگ کارگرخانه قصبه سیده دنیاگه کیلگن.حاضر او ۲۲ یاشده. بیکتاش حاضرگی کونده، ختای مملکتیده گی خلق ارا دیپلوماتیه فاکولته سی نینگ اوچینچی صنف طلبه سیدیر. بیکتاش ۱۱-۱۲ یاشرلیگیده، رساملیک مسابقه سیگه قتنه شیب، ایککینچی اوریننی ایگلله گن ایدی.حاضرگچه او ۴مراتبه چیت ایللرده و ایککی مراتبه ایسه، کابل شهریده نقاشلیک کؤرکزمه سینی اؤتکزگن.اونینگ نیچه ییل مقدم اؤتکزگن کؤرکزمه سی ،پاکستان اولکه سیده بؤلیب اؤتدی . بو تدبیر جاپانیلر تامانیدن اویوشتیریلگن ایدی. عموماً آلگنده ، بیکتاش قلمیگه منسوب رسملر و نقاشلیک اثرلری تیموریلردوریده یره تیلگن بنالر وآبده لرنی اؤزیده عکس ایتتیره دی -، دیسک مبالغه بؤلمه یدی.

. بیکتاش ختای تیلی بیلن بیر قطارده، انگلیس، تورکی و اردو تیللریده هم بیملال گپله شه آله دی.
بیکتاش کارگر یاشلیگیدناق، جیدو وکراته اویینلری بیلن شغلله نیب،هردایم مذکورسپورت مسابقه سیده گی حریفلرینی یینگیب کیلگن شخصلردن حسابله نه دی.

مین(راقم) تاشکند رادیو سی قاشیده ایشله یاتگن پَیتیمده ، شونی شاهدی بؤلدیمکی،بیکتاش ۲۰۰۰ نچی ییلده ،اؤزبیکستان جمهوریتی مستقللیک ییللیگی مناسبتی بیلن تاشکند خلق ارا رادیوسی،افغانستان اوچون رادیو ایشیتتیریشلری دری تیلیده گی پروگراملر تامانیدن اویوشتیریلگن رادیو مسابقه گه قتنه شیب،بیرینچی اؤریننی ایگلله ب،عالی مکافاتگه سزاوار بؤلگن ایدی.

بیکتاش جان نینگ کیلگوسی ایجادی ایشلریده ،یره تگندن اولکن موفقیتلر وآمدلر تیله ب قاله میز.

ایماق- « ففتا» نینگ کانادا مملکتی تورنتو شهریده گی خبرنگاری

مملکت شمالیده گی سیلاو ترغیباتلری

2009-07-04T01:28:00.000-07:00

مملکت شمالیده گی سیلاو ترغیباتلری


	اوشبو یغیلیش جنبش و وحدت حزبلری نینگ کرزی دن بولگن ایلک بویوک حمایتی سنله دی

افغانستان شمالیده گی مزارشریف شهریده جنرال عبدالرشید دوستم و حاجی محمد محقق لرنینگ مینگلرچه طرفدارلری یغیلیب جمهور رئیسلیک سیلاولریده حامد کرزی نامزادلیگیدن حمایت ایتکنلر

حامد کرزی دن بولگن اوشبو حمایت حزب وحدت اسلامی رهبری حاجی محمد محقق و جنبش ملی اسلامی رئیسی سید نورالله سادات قتنه شوویده بولیب اوتکن ایلک بویوک یغیلیش سنله دی

اوشبو ایککی سیاسی حزب اوتکن آی بیرگه لشیب، حکومت گه بولگن اورین لری یوزه سیدن حامد کرزی بیلن کیلیشیب، سیلاولرده اوندن حمایت قیلیش لرینی اعلان ایتکن ایدی

هرچند حامد کرزی سیلاولرنی قازانگیدیک بولسه جنرال عبدالرشید دوستم و حاجی محمد محقق لرگه قنده ی اورین بیریشی حاضرگه چه انیق ایمس. اما ایریم معلومات لرگه کوره حامد کرزی و مذکور سیاسی حزبلر آره سیده امضالنگن رسمی حجت اساسیده هر بیریگه بیش وزیرلیک و حکومت نینگ برچه لوازملریده (ولایت، ولسواللیک، ریاست، سفارت...) 20% حق بیریلیشی قید ایتیلگن

اوتکن دور سیلاولرده جنرال عبدالرشید دوستم و حاجی محمد محقق لر حامد کرزی نینگ اساسی رقیب لریدن سنه لر ایدی

شو یوزدن حامد کرزی نینگ اوتکن بیش ییل لیک حکومتی دوریده جنرال دوستم و محقق جنابلری بیلن اورته سی یخشی بولمه ی، اساسی تنقیدچیلریدن سنلر ایدی

اوتکن آیلرده حامد کرزی جاری ییل گی سیلاو رقیبلری آره سیده بوله یاتکن کیلیشولرنی بوزیشگه حرکت قیلیب، نتیجه ده ملی جبهه نینگ اساسی عضولری و ایسکی رقیبلری بیلن کیلیشیب اولرنی کیلگوسی حکومت گه قوشیش گه قرار آلدی

حاضر کورینیشیچه اوشبو ایککی سیاستچی رهبرلرنینگ طرفدارلری کیلگوسی حکومت ده اولوش آلیش توشونچه سی بیلن اینگ کوپ نفوذی بولگن شمالی بولگه ده ترغیبات ایشلرینی باشله گن

مزارشریف ده گی حضرت علی درگاهیده بولیب اوتکن یغیلیشده حاجی محمد محقق و سید نورالله سادات لر اوز حزبلری نینگ طرفدارلریدن حامد کرزی گه رآی بیریشلرینی ایسته گنلر

هرچند اوشبو یغیلیشده حزب وحدت و جنبش ملی باشلیغلری حامد کرزی بیلن بولگن کیلیشولری حقیده معلومات بیرمه گن، اما سیلاو نامزادلری آره سیده کرزی نی "اینگ مناسب شخص" دیب ایتکنلر

همده اولر اوتکن بیش ییل دوامیده مملکت بویلب عملگه آشگن فعالیتلر و خصوصآ قیته قوریش ایشلرینی تقدیرلب، بونگه کرزی نینگ اساسی رولی بولگنی گه اورغو بیرگنلر

عین حالده سیلاو نامزادلریدن باشقه بیریسی میرویس یاسینی نینگ طرفدارلری هم مزارشریف ده گی بیر هوتل ده یغیلیب، اوز حمایتی نی اعلان ایتکن

یاسینی جنابلری نینگ سیلاو ترغیباتچیلری مذکور یغیلیشده یوزلرچه کیشی نی قتنشگنینی معلوم قیلگن

شونینگدیک کابل و کنر ولایتلریده ایسه سیلاو نامزادلریدن باشقه بیریسی سرور احمدزی نینگ طرفدارلری یغیلیب، اوندن اوز حمایتی نی اعلان ایتکن

علیشیر نوایی و ظهیرالدین محمد بابرنینگ توغیلگن کونلری مراسمیدن تصویرلر

2009-02-10T04:01:00.000-08:00

علیشیر نوایی و ظهیرالدین محمد بابرنینگ توغیلگن کونلری مراسمیدن تصویرلر
چهارشنبه، فبروری آیی نینگ ۸-ینچی آقشامیده پایتخت کابل ده امیرالکلام علیشیر نوایی و ظهیرالدین محمد بابرنینگ توغیلگن کونلری نشانلندی. برنامه تورت بولیمدن عبارت ایدی. بیرینچی بولیمی شاعر، متفکر و دولت اربابلری میر علیشیر نوایی و ظهیرالدین محمد بابرلرنینگ حیاتی و ایجادیاتی حقیده بخش لندی. بو حقده افغانستان ده گی نوایی و بابرشناس استادلر سوزگه چیقدی لر. ایککینچی بولیمده بوگونکی برنامه نی یولگه قویگن بیلگی هفته لیگی، آیدین و هدف فرهنگی بنیادلری، یولدوز و آئینه رادیو- تلویزیونلری حقیده تیارلنگن سلایدلر و فلم لر نمایشگه قوییلدی

شوخ عیار

2009-01-29T16:01:00.000-08:00

شوخ عیار
قیده تا كیلسه بوگون اول شوخ عیاریم ینه
وصلیدین قیلسه یاروغ بو كلبهء تاریم ینه
نیچه دوراول مشتری كیلمس منینگ حالم سوراب
تا قچان سورگای كوتوب بوحالتی زاریم ینه
تیرمولوب حسرت بیلن قالدیم بو غم وادیسیده
كیچمه گای عشقیدین اصلا قلب بی عاریم ینه
انتظاریم حاصلی دورکوک یوزونده كهكشان
تا سحر یولدوز ساچربول چشم ِ بیداریم ینه
آختریب افلاك نی دفتر كبی بیر بیر ورق
سورهء مهرو محبت ایلده دور باریم ینه
نا امید اوتسم اگر غربت ارا بول دهر دین
بغری تاش نا مهربان قالغی منی یاریم ینه
مرحمت قیلغای میدور بول عاشق ِ دلخسته گه
لطف دلداریم گه قالدی عاقبت كاریم ینه
بیرقرب اوتسه اگر بولغای كونگل غمدین رها
قیلسون آخر بیر نظر اول شوخ عیاریم ینه
آیدین رها۲۰۰۱

اوزینگ نی تانیمه گن، اوزگه لردن اینجیمه!

2009-01-24T03:33:00.000-08:00

اوزینگ نی تانیمه گن، اوزگه لردن اینجیمه
خانم فرشته ضیائی
ییل لر بوییچه اوز تیلی و مدنیتی دن اوزاقلشتیریلگن خلق ، تورک سویی دن کیلگن من دیگن سوز لردی هم سورو اشارت لری بیلن قرشیلب آله دی. اوزینی کیم لیگینی ، تاریخی نی، تیلی نی و مدنی بایلیک لرینی یوقاتگن خلق ، اوغان من دیگن سوز لرگه قوشیلیب باشقه لرنی تبرینی دسته بیریب کیلماقده لر. بیراق قاره خلق اوز مدنیت و تاریخی دن اوزاق لشیب قالگن بولسه نیگه بعضی بیر بیلیم لی و آیدین کیشی لریمیز هلی هم اوزینی ایسکی تون لرگه اورب گرچک لردن کوز یومیب اوته دیلر؟؟
ییل لر آلدین خلقیم و ملتیم دیگن تویغو لردی ینه بیر مرتبه جانلنتیرگن اولوغ قهرمانیمیز عبدالرشید دوستم یاردملری بیلن بوتون اوغانستان ده بولمه سه هم کوزی ده ایرکین لیگیمیز دی آلگن ایدیک. او پیتلرده تیل و مدنیت کیلیشترمه سی اوچون انچه شرایط یره تیلگن ایدی و کوپ گوزل ایش لر هم بولدی. بیلی که اوروش بولگن بیر پیتده مدنی اویوشمه لردی دواملی آلیب کیتیش قیین ینه هم انچه امکانیت لر بار ایدی.
او پیت لردن بو کون گه قدر انچه زمان اوتدی. بیز اوزیمیز اوشه امکانیت لردن فایده لنماغ اوچون و تیل و مدنیتمیز دی چوقور اورگنماغ اوچون قنچه حرکت قیلگن میز؟ توغری کوپ قیمتلی و اولوغ یازوچی لریمیز و بیلیم لی ملتیم دیب کیلگن کشی لریمیز بار که دواملی تیل و مدنیتیمیزدی قوللب قوتتلب کیلماغده لر. اما بیز اوزیمیز قنچه اولرگه اعتبار بیریب بیلگی لرینی توشونیب اورگنماغ ایسته گن میز؟ یوز لرچه باشقه تیل گه یازیلگن کتاب لردی یانیده نیچیته تورکچه تیل لری ده یازیلگن کتاب لردی اوقیمیز؟ اگر مینی حقیمده جفا بولگن بولسه و تورک آتی گه ایزیلگن بولسم اوزیم هم بو جفالر و ایزیلیش لردی دوام بیریشی گه حقلی من می؟ مین چیککن حقسیزلیک لردی باله لریم و باله لریم دی باله لری هم چیکسین می؟ قچان گه چه بوندی کیتیشی کیرگ؟ نیگه بیر اوزبیگ، ترکمن، هزاره، قزاق، قیرغیز.... کیشیسل لیگینی قولدن بیریب باشقه بیری بولیب یشه مه سی کیرگ؟ بو و بونگه اوخشه گن یوز لر چه سورونی هر بیریمیز اوزیمیز گه بیریشیمیز کیرگ. مینی توشونجه م گه گوره عیب فقط گینه باشقه لرده ایمس بلکه اوزمیز گه هم بار. چونکه بیرلیک و ایرکین لیک دی نیمه انلم گه کیلگنی نی بیلمه گن میز. یا بیله میز و کوزیمیز دی یومیب اوته میز. اوز تیلیمیز ده اوقیب یازماغ او یانده تورسین حتی که گپیریش گه هم ایرینه میز.
مینی توشونجه م گه گوره بیز تا اوز مدنیت، تاریخ ، تیل و ادبیاتیمیز دی بیلمسک، اوز حق لریمیز دی ایسته گنیمیز و باشقه لرگه اوزیمیز دی بارلیغیمیز دی کورستیشیمیز قرانغه لیک ته یول اختریش دیک بیر نیرسه. توغری باشیده انچه قینلیش ممکن. یازو لریمیز دی کوپ کمچیلیگی و خطا لری بولیشی ممکن اما کیینچه لیک سیکین سیکین همه سی توزه له دی. اگر هر کیم اوزی دن باشلب ، اوزی نی تانیب اوز حقلرینی قول گه کیلتیرماغ اوچون حرکت قیلسه ، باشقه لرگه هم اورگتیب قبول قیلدیریشی ممکن. اگر اوزیمیز اوز تیلیمیز گه ایگه چیغمه گن حالده ، باشقه بیری هیچ بیر زمان ایگه چیغیب یوکسلتیرمیدی.
تانیلگن بیر سوز بار که حق آلینه دی، بیریلمیدی ! بیز هم انشالا حقیمیز دی آله میز اما بو حق دی آلیش اوچون بیرینچی دن کوچلی بولیشیمیز کیرگ. بیر ییرگه اگر کوچ باتورلیک گه بولسه باشقه ییر ده ایسه قلم گه و تیل گه دیر.
فرشته ضیایی ( بیگم)
090124

گور اوغلی

2009-01-23T04:35:00.000-08:00

داکتر فیض الله ایماق
گور اوغلی
گوراوغلی شرق خلقلری اورته سیده خصوصا" ترکمن، اوزبیک،آذ ر بایجان، تورک،تاجیک و باشقه قرداش خلقلر آره سیده کینگ ترقلگن.
گور اوغلی، خلق نینگ اصل قهرمانی دیر.او، اوز خلقی نینگ ، مملکتی نینگ آزادلیگی ومستقل لیگی یولیده کوره شگن.او کوپ خلقلر نینگ فرزند لرینی یکدل قیلیب، بیرلشتیریب،اولر بیلن بیرگه لیکده بختلی یورت توزگن. گور اوغلی نینگ قیرق ییگیتی،آیتیش ممکن که،هربیری قرداش بیر ملت نینگ – نماینده سیدیر.یعنی گوراوغلی قورگن دولت تورلی ملت وکیللری همکار،هم مسلک بولیب دوران سوره دیگن اوتوپیک( خیالی) بیر مملکتدیر.گوراوغلی خلق نینگ بنیادکارلیک بهاسینی اوزیگه مجسم ایتگن سیمادیر.
او،اریقلر قزدیریب ، سوچیقه ره دی. او"غیرکوک"دیگن آتینی اوزی تربیه له یدی.گور اوغلی خلقلرگه باش، قاش بولیب چمبل مملکتی نی بنیاد ایته دی.چمبلنی قوریشده بوتون خلق بیردیک اشتراک ایته دی.
گور اوغلی ،خلق لریمیز نینگ جهان معنوی خزینه سیگه قوشگن اولوغ بیر حصه سی گوراوغلی توزگن تورکوم داستان لری نینگ باش قهرمانی دیر."گور اوغلی تورکومی"قیرق داستاندن» عبارتدیر.
اگر بو داستانلرنینگ هر بیری بیر کون دن کویله نه دیگن بولسه، گوراوغلی داستانلری نی آخریگچه ایتیش اوچون ، این کمی قیرق کون کیره ک بولور ایدی.
داستان چیلیک( سینکریتیک چه تیشگن،دوره گه ی صنعت) داستان نی خلق شاعرلری دوتار یا دومبیره چه لیب اجرا ایته دی. یعنی ،بونده سوز، ساز، اجرا، جمع بوله دی. داستان تینگله گن کیشی منه شو صنعتلرنینگ سوادیگه شریک بوله دی.
اوزبیکستان خلق شاعری فاضل یولداش اوغلی ملکه اعیار عنعنوی داستانیده،گوراوغلی و اونینگ مملکتی چمبل نی شونده ی تعریفله یدی:
"گوراوغلی نینگ یورتینی چمبل دیدیلر. چمبل قنده ی؟ چمبل شونده ی چمبل:
آلمیش آبخانه لی،ییتمیش جیوه خانه لی ، سکسکن سردابه لی ، توقسن توپخانه لی چمبل. چمبل ایلیده، گوراوغلی زوره وار، قیرق آلتی سردار، تورت یریم لک بیداوسوار،چیلتانلر نینگ بیری ساقی بلبل دیگن سه ییسی بار. گور اوغلی نینگ زور دیب تعریفی کیتگن،زرده سی تاشدن اوتگن، آل گوراوغلی کیلدی دیسه،ییغله ب یاتگن باله سینی یوپتگن ، اصفهان ده ایشله تیلگن قیلیچی نینگ ایشلاوی بیتگن،تیککن آمان
قالمه سین دیب، زهر نینگ سووین یه یلتگن، چمبل ده دوران نی سوریب یاترگوراوغلی سلطان".
گوراوغلی داستانلری،یازیب آلینگن، یازیب آلینماقده،کتابلر حالیده نشرایتیلماقده. اوزبیکستان صنعتکاری روزیم بیک اجراسیده یازیب آلینگن گوراوغلی داستانلری همه گه معلوم. بیز 1350-1352 ییللرمابینیده مذکور داستان نی افغانستان رادیوسی قاشیده گی اوزبیک –ترکمن پروگراملری آرقه لی –بیر نیچه بارعزیز وطنداشلریمیز اعتباریگه ترقتگن میز. آغزه کی داستانلر اساسا" ایچکی
آوازدن، بعضی حاللرده ایسه، آچیق آوازده اجرا ایتیلیشی نی آیتیب اوتماقچی میز. خوارزم داستان لری نی جمله دن روزیم بیک مرادوف آچیق آوازده گور اوغلی داستانینی کویله یدی.
فاریاب ولایتی گه قره شلی مرشکارلیک عبدالکریم بخشی هم بو داستاننی آچیق آوازده کویله گن.
البته بو اورین ده گور اوغلی ترجمه ی حالیگه عاید بعضی معلوماتلرنی ایسله تیب اوتیش ممکن.
گور اوغلی نینگ آته - آنه سی تکه یاموتدن کیتگن کیشیلر بوله دی.آته سی نینگ آتی روشن سینچی آنه سی نینگ نامی بی بی هلال.روشن، خونخوار شاه نینگ بیش یوز طبله آت ایچیده بیرانته هم تولپار یوق لیگی نی قورقمه ی ایته دی. بونینگ عوضیگه خونخوار شاه روشن نینگ کوزلری نی اویدیره دی. اوزبیکستان نینگ تنیقلی فولکلور شناسی داکتر محمد علی قوشماقوق شو واقعه لرنی نظرده توتیب، روشن سینچی شعریده شونده ی دیب یازه دی :
مسافر ایللرده کاسم آقرمس،
پیشانم گه بیتمس راست منه اوی- جای،
مددگه کیله دی،نه بورق سر مست .
مددگه کیله دی،نه خضر...ای وای...
شو زور شاه نینگ بیر تولپاری یوق،
بیش یوز طبله آت آره سیده.
حق آیتگه نیم عوضیگه،آه ،
اجره له من کوز قاره سیدن.
بو اوییلگن کوزیم خونیگه ،
حلواچی نینگ آتین تیله یمن.
اوشه تولپار یالی تونیگه،
یوز و کوزیم باسیب ییله یمن.
کوزیم خونی بولگن شو تولپار،
قنات لرین اوسدیریب اوزیم.
یاومیت سری قیچه یمن زار- زار،
یالوره من: اوزینگ دیر کوزیم.
یورتیمگه یتکزدیب باره من ، بوزله ب ،
باطینیم توله دی نور ایمانه .
آی،کون نی سنه یدی،آفتاب نی کوزله ب،
بی بی هلال بطنیده گی گمانه .
او گور اوغلی بولر، توغیلر گورده،
یونس پری بیلن دوران سورر مست-
غیر کوک نینگ اوستیده،چمبلده تورده...
آه،بو ییتی اوخله ب توشیمگه کیرمس!
گوراوغلی داستانلری خلق نی روحا" باتیر قیلیشگه یاردم بیره دی. افغانستانده
هم گور اوغلی داستانلری مشهور دیر. اوزبیک بخشی لری، ترکمن همده
تاجیک داستانچیلری گور اوغلی نی سیویب کویله یدیلر. تاجکستان و ترکیه ده هم
گور اوغلی حقیده گی قوشیقلرهمیشه اعزازده دیر.
پروفیسر داکتر عنایت الله شهرانی افغانستان نینگ تنیقلی ومشهور فولکلور
شناسی گور اوغلی (داستانهای تورکستان) عنوانی آستیده 1353 هجری شمسی ییلی
کابل ده باسیلیب چیققن فولکلور مجله سی(2-3)سانلریده بیر مقاله سی اعلان قیلینگن.
بو مقاله ده افغانستان خلقلری نینگ گور اوغلی داستانلریگه قنچه لیک
قیزیقیشلری و بو داستان لرنینگ اهمیتی باره سیده به تفصیل فکر یوریتیلگن.
شونینگ دیک مذکور عالم نینگ گور اوغلی داستانلری حقیده گی مقاله سی
امریکا ایالتلری کالیفورنیا ایالتی ده باسیلیب چیققن (نقد وآرمان) نشریه سیده هم نشر
ایتیلگن.
کمینه(راقیم) بوندن 30 ییل آلدین فاریاب ولایتی گه قره شلی -
میرشکارلیک عبدالکریم بغشی تامانیدن اجرا ایتیلگن گور اوغلی داستانینی مگنت لینته
سی (کست ) گه یازیب آلیشگه موفق بولگن ایدیم .مذکور داستان نی کاغذگه توشیریش
و اونی خلق عامه سیگه ییتکزیشینی بیر نیچه ییلدن بویان یانیمگه مقصد قیلیب قویگن
من . خدا خواهله سه، (خلق در دانه لری) کتابی نینگ بیشینچی نشریده بو داستانلرنی
علیحده کتاب شکلیده چاپ ایتتیریش اولوغ نیتیمیز بار.
عزیز دوستلر! مقاله میز نینگ بو قسمیده ملکه اعیار داستانیده گور اوغلی
نینگ غیر آتی نی تعریف قیلیب، ساقی بلبل نینگ سوزلری نی کیلتیرماقچیمیز:
ییلقی ایچینده اوزی کیلگن سینلی دیر،
تاووشقان تویاقلی،مارال بیللی دیر،
فراست قوینیده عجب حاللی دیر،
قیمت بهاء ایرمیش خان نینگ غیر آتی.
مینگن لر نینگ ییتر مراد- مقصدی .
قولتیغیده تورت یریم گز قناتی.
اوچ،دیسه اوزه دی آسمانده قوشدن،
هیچ کم لیگینگ یوقدیر یورغه یوریشدن،
امید قیلر هر شهر ده بو ایش دن
اصل تولپار ایمیش بیگ نینگ غیر آتی.
سینی مینگن بیکلر دریاده ی تاشدن
بیر کون لری ایره م باققه ییتیشدی
ایره م باغده دیولر بیلن سه وشدی.
اون یریم لک دیوگه زورلیک ییتکه زیب،
شاه غریب شاه نینگ برماق ایزین آبقاشدی.
گل ایره م دن آلدینگ آیخیر امان نی،
سینگارایلدن آلدینگ آرزو گل یارنی،
زرین ایلد ن آلدینگ مشریقا یارنی،
اصفهان دن آلدینگ آی انتظارنی،
ارز روم دن آلدینگ دللی زلفدارنی،
اونده ایزله ب ملکه ده یِ عیار نی،
پری ایزله ب کوردیم نیچه شهرنی،
بیگ نینگ آتی نظرکرده تولپار دیر.
شونی ایتماقچی من که گوراوغلی داستانلری نینگ سونگی یوقدیر. بوداستانلر خلق نینگ کونگلیگه معنوی قوت بغش ایته آلیش بیلن هر کون، هر ساعت نهایتده ضرور دیر. گوراوغلی خوانلیک،حیاتده گی قیین چیلیک لرنی یینگیشده ، اورگه توچی خلقلرنی تینچ – تاتو یشه شگه، عاقبتلی قوشنی چیلیککه دعوت ایتوچی معنوی خزینه، ابدی مکتب دیر. بیز امیدقیله میز، گور اوغلی قوشیقلری دنیا تورگونچه ،بلند پرده لرده ینگری ویره دی.آزادلیکنی، مستقللیکنی، عدالت نی، ایمان نی ترنم ایته ویره دی.گوراوغلی قوشیقلری بیلن بیرگه لیکده خاندانینگیزگه فیض،قوت وبرکه،مملکتینگیزگه آبادلیک ، فراوانلیک،تینچ – لیک ، کونگللرینگیزگه ذوق وخاطر جمعلیک کیر سین. اینگ یخشی تیلکلریمیزنی قبول قیلینگلر.
****

دلبرا قد و نها لینگ دن صنوبرهم خجل

2009-01-09T08:11:00.000-08:00

دلبرا قد و نها لینگ دن صنوبرهم خجل
گل یوزینگ چیک سیزضیاسی بیرله اخترهم خجل
عارضینگ نوری مبادا پارله سه گلزار ارا
ای جمال لینگ دن گلستان ایچره گلرهم خجل
یوزحیا بیرله قزرسه توکیلرنوراوزره نور
بواناریوزلی نگارآلدیده اخگرهم خجل
تابله نور جسمی کیم آستیده یارقین شیشه دیک
یارقیریب یومشاق بدن تونگنده مرمرهم خجل
کوزلری ترلان کوزی دیک سوزلری تاتلیق عسل
غنچه اچیب سوزله سه شکر شکن لرهم خجل
بوسینی وصفینگ اوچون محبوب مینگدن بیرایمس
قنچه یازسم کم ایرور دیوان و دفتر هم خجل
سینگه اوچرشگن کیشی هجرانده عقلی دن ازر
لطف ایله باقسنگ اگر بولگی رقیب لرهم خجل
تاکی" ترکستانی" سین دیب یازدی منظوم نامه نی
دلبرا کوکسیم گه توشگن اوتگه مجمرهم خجل

اوشبو اینجه و چیرایلیگ غزل نی قیسی تیل و مدنیت استاسی بولگن الوغوار یازوچی لریمیزدن بولگن بیر کیشی ایمس بلکه بو یولگه ینگی قدم قویگن و ایلک سباق لرینی آله یاتگن یاشگینه بیر ییگیت یازگنی گه شاشیرسنگیز کیرگ. بو گوزل غزل نی کنشکا ترکستانی یازگن لر.
مین اوزبیگ وبلاگ یازوچیلر اویشمه سیگه کیرگنیم ده ، کتته بیر بخت و قووانچ بیلن، اولکه میز ده توریب ایجاد قیله یاتگن، انچه یاش ییگیت و قیزلر نینگ یازو لری بیلن تانیشتیم. گوزل لیگی شونده کی بو یاشلر اوز آنه تیل لری گه ایگه چیقیب و اورین بیریب اوشبو تیل ده ایجاد قیله دیلر. اونلردی فکر و توشونچه لری ، پارلاق و یاروغ بیر کیله جک دن خبر بیریب تورگنی آیدین. بو یازو لرگه ترک مدنیتی گه بولگن سیوگی ، سیاست گه بولگن تیلپنیش و جامعه قیینچیلیک لریگه قرشی قندی دیر بیر عصیان و چوزوم لرگه یول آلیب کیتماغ کبی ایستک لر، گنچلر و یاشلریمیز نینگ قنچه لیک توشونچه لی و بیلگی لی بولگنی نی و باشقه لردن اوزاق قالمه گنینی کورسه ته دی.

" ... تاریخی میراثلرنی کیم سقله یشی کیرک؟
اولکه میز، حاضرگی افغانستان و ایسکی خراسان، نینگ بای تاریخ و مدنیتی جهان بویلب اوز اورنینی ایگلله گن. بو قطارده اوزیدن بی مثال یز قالدیرگن تیموریلر، غزنوی لر، بابری لر و سلجوقیلردن آت توتیش ممکن. مذکور دوره لرنی تاریخده بولگن فرقلی اورنلری شو که اولر فقط گینه اوزلری نینگ سلطنت حدودلرینی کینگه ی تیریش بیلن شغلنمه گن بلکه اوز حکمرانلیگی آستیده کلتور، مدنیت، صنعت و دولت توزومی کبی ارزشلرنی رواجلنتریشگه کوپراق اورونگنلر. مذکور دورلرده هنر و صنعت نینگ تورلی ساحه لریده (شعر، رساملیک، خطاطلیک، میناتورلیک، معمارلیک و هکذا...) خاص مکتبلر قوریلیب، جهان صنعتی کوکیده پارلاق و یاغدوسی سونمه یدیگن یولدوزلرنی تقدیم ایتکن. شو یوزدن تیموریلر دوریده گی بی مثال صنعت شرق رنسانسی یوتوغینی کسب ایتکن. حاضرده هم عین شو اثرلر اولکه میز و منطقه میزنینگ تاریخی بایلیگی و بارلیگی صفتیده قبول بولیب و جهان تاریخی و مدنیتیده حصه قوشگن میراثلر صفتیده تن آلینه دی..."
اوشبو چیرایلیک سوزلردی (که پلک) وبلاگی ده اوقیدیم. عنایت الله فرهمند دی ایجاد لری بیلن انچه تانیشیب کیلگن بولسم هم اونی یازگن لری و سیزگن لری نی اوشبو وبلاگ ده اوقیگنده مینی توشونتیریب قویدی. آلدین دن بی بی سی اوزبیگ صحیفه سی ده قنچه لیک گوزل بیر شکیلده اورین قوشگنینی بیلر ایدیم اما تاریخی بایلیک لریمیز دی سقلش اوچون قنچه لر کوپ ایش قیلگنینی کوریب ، بونداغ ییگیت لریمیز بولگنی دن فخرلنیب کیتدیم.
"... شور تپه ولسواللیگی اهالیسی نینگ حقلی طلبلری
اوتکن کونی شورتپه ولسواللیگی اهالیسی بیر جمغرمه آرقه لی مکتبلرده اوز آنه تیللری بیلن درس کوریش طلبلرینی تیلگه کیلتیردیلر. بلخ ولایتی گه تیگیشلی بولگن شور تپه ولسواللیگی ده کوپلب تورکمن لر حیات کیچیر ماقده. اوشبو ولسواللیک ده گی تورکمن اهالی دولت نینگ یتتی ییل بوییچه تورکمن تیلی خصوصیده هیچ قندی کوزگه کورینرلی بیر ایش قیلمگن لیگی و تورکمن تیلی نی رواجلنتریش خصوصیده ضعیف قالگن لیگی اوچون تنقیدلب چیقدیلر.
ایتیب اوتیش کیره ک که افغانستان اساسی قانونیده اوزبیک و تورکمن تیللری اوچینچی درجه ده رسمیت تاپگن. اما یتتی ییل دن بیری بو تیللر نینگ رواجلنیشی توغریسیده گی فعالیتلر ییترلی بولمگن. بو توغریده جدی و موثر برنامه لر نینگ یوق لیگی و بو تیللر بیلن درس بیره دیگن اوقیتوچی لرنینگ ییتیشتیریلمگن لیگی دولت نینگ اینگ مهم کمچیلیک لریدن سنیله دی."
بونلردی ایسه باشقه بیر قدر دانیمیز فضل احمد بورگوت یازگن لر. فضل احمد بورگوت بیلن ییل لر آلدین ترکیه ده تانیش گن ایدیم و او زمانلر، نیگه بونداغ آیدین و بیلگیلی ییگیت لریمیز گه شرایط یره تیلمیدی، دیب انچه اوزولگن ایدیم. خدا گه شکر که بورگوت و اونگه اوخشگن لراوزلری اوزلری گه شرایط یره تیب ترک تیلی و مدنیتی گه خدمت قیلیب کیلماغده لر. اونینگ حقیده شونچه ایتیش ممکن که بونداغ کدر لر بار ایکن کیله جکده کته بیر امید و قوانچ بیلن کوز تیکیش ممکن.
بو اره ده گوزل و یوتوقلی بیر آپه سینگلیم هم بار. تبسم ولایت! توشونچه لری هم ایجادیاتی دیک اینجه و چوقور معنالی.

ظهیرالدین محمد بابرشاه افغانستان و منطقه ده اونلب تاریخی بنالرنی یادگار قالدیرگن
جاری فبروری آیی نینگ 14.ینچیسیده بابری لر امپراتورلیگی نینگ اساسچیسی ظهیرالدین محمد بابرنینگ 525.ینچی ییللیک توغیلگن کونی نشانلندی

قریب (300) ییل دوام ایتکن بابری لر امپراتورلیگی هندوستان، پاکستان و قسمآ افغانستان ده حکمرانلیک سورگن
بابری لر سلسله سی اساسآ مدنیتلرنی بیرلشتریش، علم و فن نی رواجلنتریش و تاریخی آبده لرنی یادگار قالدریشی بیلن شهرت قازانگن
بابری لر دوریدن قالگن تاریخی آبده لردن هندوستان ده گی تاج محل و قیزیل قلعه بنالری، افغانستان ده گی بابر باغی و چهل زینه یادگارلیکلری و پاکستان ده گی لاهور..."
بو سینگلیم دی هم آینده یا کیلجه گینی کوپ پارلاق کوره من. تنگری یاردمی بیلن بیرگون اونینگ ترک تیلی و مدنیتی حقیده ایجاد قیلگن کوپ راغ اثر لر و کتاب لرینی اوقیمیز.
"...معیارسیز یازمه تیلیمیزافغانستان اساسی قانون ده تورکی تیللر (اوزبیکچه و تورکمنچه) تیللرینی اوچینچی رسمی تیل صفتیده کیریتیلشیدن سونگ اوشبو تیل نینگ رواجلنتریش اوچون دولت تمانیدن ایریم برنامه لر یولگه قویلیشی سوزبیریلگن ایدی. اما کورینیشیچه اوتگن آلتی ییل جریانیده وعده بیریلگن برنامه لر اونچه لیک عملی بولمه دی. فقط گینه مملکت شمالیده گی بیر نیچه مکتب لرده اوزبیک تیلی اسملی بیر نیچه إیترسیز کتابلرنی یوباریلیشی بیلن خلاصه بولگن. حال بوکی مذکور کتابلر مملکت شمالیده گی توقیز ولایتیدن یریمیگه إیتیب بارمه گن، بارگن ولایتلرده گی مکتبلردن یریمینی حاضرگه چه بونده ی بیر کتاب چاپ إیتیلگنیدن خبری یوق. إیتیب بارگن مکتبلرده هم هر اون اوقوچیدن بیریگه اوزبیکچه کتابی إیتمه گن. بو کتابی بولگن اوقوچیلرگه هم توغری-توزوک درس بیریش اوچون اوقوتوچیلرگه خاص بیر مشق بیریلمه گن. اوشبومسئله اوزبیک خلقی نینگ بیرقطار تنقیدلری بیلن بیرگه بولیب کیلماقده..."
بو اساسی موضوع نی اره گه قویگن باشقه بیر تانیقلی یاش و ایتنکلی یازوچیمیز ایسه فضل احمد یالغوز دیر. بو اونملی و مهم توشونچه لردی دوامی نی اونینگ اولکه آتی گه توزلگن وبلاگیگه اوقیش ممکن. فضل احمد یالغوز نینگ یازیش اسلوبی اوزیگه خاص بولگن تمان لری بیلن جوده هم دقتلی و معنالی.

محمد کاظم امینی نینگ هم ایری بیر اصلوب ده ایجاد ایتگن اثر لری هر بیر اوقوچی نی اوزیگه تارتیب توره دی. استاد کاظم امینی حقیده ایری بیر شکیلده اوزون اوزون یازیش کیرگ چونکه او کیشی کوپ ییل لردن بیره اولکه میز دی ایچیگه اوز اورنینی مدنیتمیز گه قوشیب کیلماغده لر.
اما فقط گینه اولکه میز دی ایچیگه ایمس بلکه تشقری گه هم اوز تیلی و ملتی اوچون تیلپنیب کیلگن ییگیت لر و قیزلریمیز آز ایمس لر. کاظم نیازی ، ایرکین یوزبیگی ، نامق بدری، مسعود عزیزی لر نینگ ترکی تیل لرده توزتگن گوزل سایت لری، تیل و مدنیتیمیزدی رواجلنیشی گه کتته اورین قوشیب کیلماغده.
فقط گینه بونلر ایمس بلکه جوده هم کوپ یاش ییگیت لر اولکه میزنینگ ایچیده و تشقری سیده اوز تیل، تاریخ و مدنیتی بیلن ایش قیلیب کیلماغده لر. بونینگ یانیده آیدین اویشمه سی ، بیانی مدنی اویشمه سی، اولوغ بیگ اویشمه سی کبی یاشلر ایجاد ایتگن مدنی حرکتلر هم کتته اورین قوشماغده.
بونلر دی همه سی کورسه ته دی که ینگی اوروغ و ینگی نسل میز قنچه لیک مدنی بایلیک لری گه اعتبار بیریب کیلماغده و اوز حقلری نی یاو لر گه ییدیر مه دن آیدین بیر کیله جک تمان یول آلیب کیتماغده لر.
فرشته ضیایی
2009.02.06

آوغانستان تورکلری آیریلماس بیربوتوندور

2009-01-03T15:13:00.000-08:00

تورانلی

آوغانستان تورکلری آیریلماس بیربوتوندور

مینگلرییلدان بئری تورکلرگه آنایورت بولوب کئلگه ن، اولارآرقالی یاراتیلغان اونلارچا اویغارلیقلاردان (= مدنیت) بیرقانچاسینینگ بئشیگی تانیلغان توپراقلار، بوگونگه چه ده اؤزقوینودا اول کئچمیشده کی یوکسه ک مدنیتلرنینگ ایزینی ساقلاب کئلمه کته دیر. موندیگه ک، حده، قاراکئمئر، آیخانیم، بامیان، آلتین تئپه، ... ده ن تاپیلغان و بوگونکی سابلیغ موزیملرنی بئزه تگه ن مینگلرچه قالینتیلارمئنه شول اویغارلیقلارنینگ ایزی و تورک اوز(= استا، ماهر) کیشیلرائلینینگ یاراتیغی گوزه للیکلرده ن بیر نیچه اؤرنه کتیر. بول توپراقلارنینگ بارچا بؤلگه سینده آتیغینگیزهربیر آدیمدا مینگلرییل آلدین باسیلغان تورک بارلیغینینگ تامغاسینی کؤره آلارسیزدئمه ک چین سؤزدیر.آنجاق، اونتوقوزونچو یوز ییلدان بئری تورکلرنینگ ایچکه ری بیرله تیشقاریداکی یاغیلاری آرقالی بئللی باسمانچیلیق آماجلاراوچون اونغا یاپای "آوغانستان" آتی تاقیلغان تورک ایللرینده ن بیریسی، دئمه ک گونه ی تورک ایلی توپراقلاری، یوقاری قویو ایکی یوزائللیگ ییلدان بئری بؤلگه ده و آینیقساچا تورک ایللری بیرله تورکلرنینگ ائتکی آلانغیغا یایرالغان ایکی بویوک سومورگه چی کوچ نینگ باسقینچی و یوقاتیچی آماجلاری یوزونده ن، "سلیمان" تاغلاریندان ایندیریلیب کئلتیریلگه ن "ناقل"لار بیرله یئرسیز و یورتسوزکوچیلرتاماندان تورکلرگه بویوک بیر تونه کگه (= محبس، زندان) چئگیریلدی. تورک توپراقلارینی سومورگه ن "قیزیل" اوروسلار بیرله اولارنینگ ایزیده ن کئتگه ن "قیزیل" خیتایلیلاردا تورک ایللرینده تورکلرنی اؤزوده ن یاتلاشتیرماق اوچون تورک بیرله تورک ایلی سؤزلرینینگ قولنیلماسینی یاساقلاغاندان سونغرا آوغانستان یؤنه تیچیلری ده تورک ایلی اورنوندا "سمت شمال" سؤزونو یایماغا باشلادیلار، بؤیله چه تورک ایلی بولغان توپراقلار بیرله اونونگ ایگه سی بولغان تورکلرنینگ آتینی، اؤز آنا یورتلاریندا اونوتورما چاباسی باشلاتیلدی. ملا فیض محمد کاتب هزاره نینگ بیتیگی "سراج التواریخ" اوچون یازدیغی اؤنگ سؤزونده باقینگ اینگیلیس اویونچاغی حبیب الله کئندینی قانداق تانیتتیرمیشتیر: "...، اعلیحضرت سراج المله والدین امیرحبیب الله پادشاه خودمختارافغانستان وترکستان متعلقه آن، ...." (باقینگ: ملافیض محمد کاتب هزاره: سراج التواریخ، موسسه مطالعات وانتشارات بلخ، تهران ۱۳۷۲ ، بئت ۱.). بول یازیدا تورک ایلینینگ ائنگ آزی بیر کیچیک بؤلومواعتراف ائتیلمیشتیر، اویسه بوگونکی آوغانستانینگ تومو کونئی تورک ائلیدیروبؤیله تانیلمالی. بئللی کی، بول قاراکئچمیش آقیشیندا تورکلرنینگ یالنغوزگینه آنایورتلاری یاغمالانمادی، محمد گل مهمند لرکیبی دولت یونه تیچیلری (=اداره چیلری) توزه نلی بولاراق اولارنینگ تیللری بیرله باشقا بارچا معنوی و مادی بایلیقلارینی دا یاقیب یوقاتماغا بئل باغلاغان ایسه، اکبراسحاقزایی لاردا اؤز آوغان دولتیگه تایانیب تورک مالینی تالانلاب اؤلدورگه ن تورکلر تئنینی ده سرپل نینگ بوغاوی قیشلاغیدا یاقتیلار. تورکلرگه قارشی یاغیلیق (= دشمنلیگ) بیرله اولارنی اؤز یورتلاریندا یوقاتیش اوچون باشلانغان کوره ش، بیر یاندان آوغانستان یؤنه تیچیلرینینگ سومورگه چی باتی آوروپا نینگ "بیلگه اوجاق" لاریندا دنیانی سومورمه ک اوچون یازیلیب چیزیلغان عرقچی توشونچه لرده ن آلدیقلاری "معنوی" آزیقلار و بول عرقچی چئگه ره لرگه یاقینلاشماسی اوزره اؤگره نگه ن قارا ساباغلاری آرقالی و باشقا یاندان دا بو اولکه ده رادیو، گه زیته و باشقا باسین بیرله یایین آراجلارینینگ تارقالیشیندان سونغرا، آغیرلیق قازانیب کوچله ندی و سونغوچتا افسانه لربیرله اویوقلارغا تایانغان یالینغوقلوق (=انسانیت) قارشیتی "آریاچیلق" فاشیزمی دولت سیاستی بولاراق یوروتولدو. آوغانستان دولتی نینگ تورکلرگه قارشی یوروتوگو بول عرقچی سیاستی، نی یازیق کی بوگونگه چه ده اویاتسیزلیق بیرله آچیقچا یوروتولمه کته دیر.آنجاق، آوغانستاندا ۱۳۵۷ نچی هجری ییلدا باشلانغان وبوگونگه چه اؤزوگه تورلوگ تورلوگ سیاسی بویاقلارآلیب کئلگه ن قانلی اولایلار(=حادثه لر)، بول اولکه ده ییگیرمه نچی یوز ییلنینگ باشلاریندا یوزمینگلرچه کیشینینگ قانینی تؤکولوشوآرقالی یئرله شگه ن توزومنو قوزغالاب آست اوست ائتیگی آچیق و چیندیر. شونونگدئک، ۱۳۷۱ نچی ییلدا آوغانستان تورکلرینینگ جنرال عبدالرشید دوستوم اؤنگده رلیگینده قازانغان نظامی اوستونلوگو بیرله ائلگه کئچیرگه ن یوتوقلاری اولکه نینگ ایچکه ری و تیشقاریسینداکی توم تورک یاغیلارینی اویغاتیب بیرله شتیردی. بوگونگه چه بیرکیچیک و کؤزگه کؤرولمه س آزینلیق تانیلغان تورکلرنی اولکه بویوائنگ اؤنه ملی بیراولوس تانیلماسی بارچا تورک یاغیلارنی چیلغینچاسینا تئلبه له تتی. بؤیله چه اولکه ده تورک بارلیغینینگ سیمگه سی تانیلغان دوستوم غا تؤرت یاندان اوق آتیلماغا باشلاندی. "مجاهد" لر یانلاریندا کؤردوکچه اونغا "بویوک مجاهد"، آنجاق اؤزاولوسونونگ حقینی ایسته گه نده ایسه "ملیشه" دئیه رکه ن، باتیلیلاردا اؤز سیرالاریندا اونغا "اوروش آغاسی"، "قصاب"، . . . آتلار قویدیلار. بوتون قویولغان بو آتلاربیرله آتیلغان تورلوگ تومه ن تهمتلرچوق ده توغال وطبیعی ائدی، نیگه کی دئمیشله ر"قاراکئگیزآقارماس"، دئمه ک تاریخ بویو یاغی بولوب کئلگه ن اولوسلارهیچ بیر چاغدا یاراشماسلار، اوشانداق کی قارا کئگیز یوومه کله آقارماس، قارایاغی دا یاخشیلیق آرقالی دوست بولماس. هراولوس اؤزکئچمیشی بویوکؤردوگو اولایلاربیرله یاشادیغی تجربه لرده ن قیسقا سؤزلر ده بویوک آنغلاملی ساولار چیقارمیش، تورکلرنینگ ده "تورک نونگ تورکته ن باشقا دوستی اولماس" دئگه ن سؤز ده بول اولوسنونگ مینگلرییلدان بئری اؤز یاشامیندان آلغان تئگیرلی (= قیمتلی) بیر ساباغیدیر. باشقا بیر سؤز بیرله آیتیلغاندا کیمسه یاغیسیندان نه شکایت و نه ده گله ائته جه کتیر، چونکو یاغی یاغیدیر و بولدوغوهر اویغون آندا اوقونوآتاجاقتیر، آنجاق سیزده ن بیریسی اؤزسویداشینگیز و قانداشینگیز واؤز آرانگیزدان بیله ر بیلمه س یاغینگیز قاتاریدا توروب سیزگه اوق آتسا، او اوقنینگ آچتیغی یارا هیچ بیتمه س ویاراتیغی آغریغی دا هیچ تینماس. تورکیه جمهوریتینده یایینلانغان "آقشام" گه زیته سینینگ ۱۰ /۱۲ /۲۰۰۸ تاریخلی سانیندا دئنیزگوچئر قلمینده "یا دوستومو اصلاح ائتین یا دا دسته گینیزی چئکین" باشلیغی آستیندا بیریازی یایینلانمیش. تورکیه جمهوریتی یؤنه تیمیگه یؤنله ندیریلگه ن بول ایسته ک یا دا توغروسو بویروغنونگ ایگه سی ده اسدالله اوغوز آتلی کیشی کؤرسه تیلمیشتیر. بول ایسته ک یادا بویروغنو یوروملامادان (= تبصره ائتمه ده ن) آلدین، یئنه شول یازیدا اسدالله اوغوزقونولو بئریلگه ن بیلگیله رنی آختارامیز. اسدالله اوغوز ۱۹۶۸ نچی ییلدا قوندوز دا توغولموش و ۱۹۸۰ نچی ییلدا عایله سی بیرله تورکیه گه کؤچ ائتمیش. سئپتیمبئر اولاییندان سونغرا دا آوغانستان بیرله اورتا آسیا اوزمانی (= متخصیص) بولاراق آلمان اوردوسوغا کیرمیش. شونونگدئک ۲۰۰۴ بیرله ۲۰۰۷ نچی ییللارآراسیندا "ایساف" آتلی باسقینچی کوچلرده بؤلگه اوزمانی و اولکه تانیشمانی (= مشاوری) اولاراق ایشله میش. آنا تیلی تورکمه نچه بیرله آنا تولو تورکچه سینینگ یانیسیرا اینگلیسچه، آلمانچا بیرله فرانسه تیلینی ده بیلگه ن اوغوز بئگ آوغانستانلا ایلیشکیلی اوچ کتاب ده یازمیش. دئمه ک کی بول کیشی سیرادان بیریسی ائمه س، بئلکی کونئی تورک ایلینده بیر تورکمه ن عایله سینده توغولغان ویالنغوزگینه آوغانستاننی تئگیل ده بوتون تورک ایلله رینی تولوق تانیغان واونونگ اوزمانی بولغان بیلگه ایگه سیدیر.بوگونگه چه بیلینگه ن شودورکی، آوروپالیلار و اولار آراسیندا آینیقسا آلمانلارچئت ایللیک یادا اؤزلرینده ن بولماغان اوزمان کیشیلرگه کؤپ قیینلیقلا ایشه نمیشله ر و یئنه اؤز اوردولاریغا بؤیله بیر کیشینی سوقمالاری امکانسیز بولماسا دا ائنگ قیین ایشله ر ده ندیر. آلمانلار ایشه نچینی قازانغان بیر چئت ایللی اولارنینگ بیر قانچا سیناولاریندان کئچیب و اولارغا اؤز صداقتینی چین کؤنگولده ن کؤرسئتمیش بولمالیدیر. بونودا سؤیله مه ک کئره ک کی آلمانلارنینگ بؤیله دؤنه مله ر اوچون اونلارچا "تورکولوجی" فاکولته لرینده تورکچه نینگ بارچا آغیزلارینی ائنگ یاخشی اؤگره نگه ن و ییللاردان بئری ایگیتیکله ری اؤز اوزمانلاری دا آزتئگیلدیر. هر نه ایسه بیزلرنی بو کیشینینگ نیمه قیلیب قیلمادیغی بیرله کیمله ریا دا قایسی اولکه له ر بیرله ایشله ب ایشله مه دیگی قیزیقتیرمایدی. آنجاق، جنرال عبدالرشید توستوم بیرله آوغانستان تورکله ری اوزره سؤیله دیکله ریگه قارشی دا سوسماق یالغان و حقسیزلیک گه یاردیمدان باشقا نئرسه ائمه ستیر.بوگون، جنرال عبدالرشید دوستوم بوتون "خطا"لاری و "ثواب"لاری بیرله بیرلیکته، آوغانستانینگ سونغ ییگیرمه ییللیق قانلی اولایلاری ایچینده ن تورلوگ تومه ن توسقونلوقلاربیرله توزاقلاردان کئچیب پیشمیش بیر تاریخی کیشیلیک دیر. او، اولکه نینگ ایچکه ریسینده ملی بویوتتا واونونگ تیشقاریسیندا ایسه اولوسلارآراسی بویوتتا، بارچا اونو سئوگه ن یا داسئومه گه نلر، اونغا یانداش و یادا قارشی چیقانلارتاماندان بواولکه تورکلرینینگ اؤنگده ری بولاراق تانیلغان دیر. بؤیله چه او یالنغوزبیر کیشی ائمه س بئلکی اون میلیونلوق بیراولوسنونگ سئسی و تمثیلچیسی دیر. اونو قارالاماق و اونغا اهانت بو اولکه تورکلریگه اهانت بولاراق سانالماقتا. آوغانستان تورکلری باقیمیندان اونونگ اؤنه می بیرله تئگیرینی آنغلاماق اوچون، ملی و اولوسلار آراسی بویوتتا اونو آولاماق اوچون توشه لگه ن توزاقلار، یولوغا قورولغان پوسوغلار(=کمین)، اونغا قارشی یایراتیلغان یالغانلار بیرله تورلوگ تومه ن پروپاگندلر، اونو قارالاماق اوچون اونغا تاقیلغان آتلارغا باقماق کئره ک. سایغیلی اوغوزبئگ ده بولارنینگ بیریسی بولسا کئره ک. ائمدی کئله یلیک یئنه شول یازینینگ بویروغ بولاراق بئریلگه ن باشلیغیغا، سایغیلی اوغوزدان سورمالییزکی، تورکیه یؤنه تیچیله ری جنرال دوستوم نینگ نی سینی "اصلاح" ائتمه لی؟ کئچمیش بیلگیسینینگ بیزگه اؤگره تیگیگه کؤره، آوغانستان کئندی جغرافی قونومو باقیمیندان اؤتگه ن چاغلارنینگ تورلوگ باسقیچلاریندا اوزاقلاردان کئلیب بول بؤلگه گه ایگه چیقماق ایسته گه ن بارچا کوچلرنینگ ایلک توراغی بولموشتور. یالنغوزگینه اوروسلار شویلا باسمانچی آماج بیرله بو اولکه گه کئلگه ن ائمه ستیلر، بئلکی امیریکه بیرله اونونگ باتیلی یانداشلاری دا بیریاندان بؤلگه بایلیقلارینی، دئمه ک تورک ایلینینگ یئر آستی بیرله یئراوستو بایلیقلارینی اؤزائتکی آلانغیغا آلماق اوچون، باشقا تاماندان دا آسیا دا تورلو باقیمدان یئنگی کوچ بولاراق اورتاغا چیققان خیتای بیرله هندنی اؤره ب آلماق آماجی بیرله آوغانستانغا قونمالی ائدی. بول آماجغا ائریشمه ک اوچون اولار دا، بواولکه یورتداشلاریغا بئره جه ک جانی، مادی و معنوی ضررلرنی اویلامادان، یالنغوزاؤزمادی آسیغلاریغا ائتیشمه ک اوچون اوزون تاساریلار تاسلاقلامیشلاردی. شول چیزغیدا، امیریکه استخبارات اؤرگوتو"سیا" نینگ بویروغو بیرله مالی یاردیمیغا تایانغان و پاکستان اوردوسونونگ اؤنگده رلیگی بیرله یونه تیمی آستیدا، او اولکه پئتانلری بیرله آوغانستان پئتانلرینده ن آراغا کیلتیریلگه ن "طالب"لر قانلی اؤرگوتو قورولادی. سایغیلی اوغوزبئگ آوغانستان و بؤلگه اوزمانی بولاراق بونودا بیلیرلرکی بوگونکی آوغانستان یؤنه تیمینینگ باشینداکیلرنینگ چوغونلوغو، اولارقاتاریندا ائنگ باشتا تورغان حامد کرزی "طالب"لراؤرگوتونونگ قوروچولاریندانلار، اگربونو چیناکیده ن بیلمه سه لراؤگره نسینلر. بول یالینغوق (= بشریت) قارشیتی اؤرگوتنونگ قورماقتان امیریکه بیرله یانداشلارینینگ ایکی آنا آماجی بارائدی: ایلک، ساویتلربیرله اولارنینگ تئنگریسیزلیکگه تایانمیش کومونیست آیدیالوجیسینینگ بؤلگه ده یایرالیشینی آلدینی آلماق اوچون اونلارییلدان بئری پاکستان بیرله آوغانستاندا آشیری اسلامچی "مسلمان قارداشلار" اؤرگوتونو چوق یانلی قوللاب کوچله ندیرگه ن وآینیقسا آوغانستاندا ۱۳۵۷ نچی ییلدا قورولغان ساویتلر یانلیسی یؤنه تیمنی و۱۳۵۸ نچی ییلدا بواولکه گه اوردوسو بیرله باسمانلاغان ساویتلرنی یئنگمه ک اوچون اونلارچا یئنگی اؤرگوتلر قوردوروب بیر بویوک کوچگه چئگیریلمه سی، ساویتلرنینگ چؤکمه سینده ن کئیین آرتیق کئره کسیز وکئندیله ری اوچون ده بیرخطریاراتیغی اوزره، اسلام اولوغ اینانچینی آجین (= دنیا) بویو قارالاماق ائدی، کی "طالب"لر بونو ائنگ یوکسه ک قوردا باشاردیلار. ایکینچی، آوغانستان "مجاهد" لریگه بو ساباغنی بئرمه ک ائدی، کی امیریکه اولارغا ییللاردان بئری بئرگه ن "یاردیم" لارنی اسلام اوچون ائمه س بئلکی اؤز آسیغلاری اوچون قیلغان. بونو آنغلاماغان "مجاهد" لرده ن اؤج آلما یولو یئنه بیریئنگی و اولاغا قارشی قاراتیلغان اؤرگوتنو باشقا بیر آتلاقورماق وآوغانستانغا سوقماق ائدی.کؤردوک کی "طالب" لرامیریکه بیرله یانداشلارینینگ توم ایسته کلرینی ائنگ یاخشی باشاردیلار. "طالب" لر آرقالی اسلام دنیا بویو قارالاندی، امیریکه اؤز آسیغلاری اوچون یاراتیغی اسلامی اؤرگوتلرنی قولاندیقتان سونغرا شولار آرقالی ائزدی وائزمه کته. ائنگ قیزیغی شولارآرقالی امیریکه بیرله یانداشلاری آوغانستاننی اشغال ائتیلر وبول اشغالغا سایین اسدالله اوغوز بئگنی ده بیربیلگه کیشی بولاراق کئچیک بولسا دابیر اولوشو (= پای، سهم) بار . "طالب"لرده ن ائنگ بویوک آجی چئکه ن وآغیرایشکئنجه لر کؤرگه ن ومینگلرچه سی اؤلدورولگه ن یئنه تورکلر بولدو.جنرال عبدالرشید دوستوم نینگ، آوغانستانینگ امیریکه بیرله یانداشلاری آرقالی اشغالیندان بئری، بیقمادان قایتا قایتا ایسته دیگی تئک نئرسه بو اولکه ده آوغانلاردان چوق بولماسالار آز دا بولماغان تورکلرنینگ اؤزیورتلاریندا باشقالارکیبی تئنگ اولکه داشلیق و کیشیچه یاشاماق حقلری اولموشتور. او، کئندیسی اوچون بیرنیرسه لر ایسته سه یدی ییللاراؤنگچه قازانیب، ایسته دیگی اولکه ده ائنگ گوزه ل یاشاردی. اونونگ آوغانستان یؤنه تیمی او سیرادا کرزی بیرله هیچ بیراؤزه ل سیقینتیسی بولمامیش، او یالنغوز تورکلرنینگ مادی و معنوی حقلرینی تیله میش. اگر، باتینینگ کونده مینگ قاتلا باغیریب چاغیردیغی "انسان حقلری" قیشقیرتماسی آوغانستان تورکلری اوچون کئچئرلی بولماسا وتورکلر کیشیچه یاشاماق حقیدان محروم ایسه لر، اوغوزبئگ سؤیله دیگی کیبی جنرال عبدالرشید دوستوم نواؤزگورلوک تیله وچی سئسینی بوغوب "اصلاح" ائتمه ک کئره ک، یوقسا اوغوز بئگ کیبی "اوزمان" لارنینگ تورک یاغیلاری آسیغی اوچون تؤروتله گه ن (= یاراتیلغان) یالغان یاشیغلارینی آچیقلاب آیدینلاتماق هربیرتورک نونگ ملی ایشیدیر.جنرال عبدالرشید دوستوم، اوغوزبئگ نینگ اینانچیغا کؤره، آوغانستان تورکلرینینگ اؤنگده ری بولماسا، بیریاندان اونو"اصلاح" ائتمه ک نی کئره ک و باشقا یاندان دا اولار آوغانستان "اوزمانی" بولاراق تانیغان بیریسی بولسا، بویورسونلاراول اؤنگده رنی آوغانستان تورکلری و دنیا قامو اویوغا تانیتسینلار. بئللی کی بوسؤزلر اوغوز بئگنینگ کئندیسینده ن تئگیل، اولاردا بئللی قارا قایناقلاردان آلدیقلاری بویروقلارنی باشارماق زورونده لر.اسدالله اوغوزنینگ آوغانستان تورکلریگه قیلغان ائنگ آغیر حقارتی، اولارنی اؤز آنا یورتلاریندا کیچیک سانماسی و باشقا بیر سؤز بیرله آیتغاندا اولارنی یوق سانماسیدیر. او، پشتونلر، تاجکلر بیرله هزاره لرنی "آوغانستانداکی بئللی باشلی ائتنیک گروپلر" اولاراق سانارکه ن، سانی اون میلیوندان آرتیق تورکلرنی کؤرمه سته ن کئلیر. بیر تورک کؤکه نلی کیشیده ن بؤیله بیر تورک قیر یاغیلیغینی بوگونگه چه نیکؤرموشتوم و نیده ایشیتمیشتیم. بول سؤکوشلرده بیر یاندا تورسون، یئنه بول "اوزمان" بیلگه میزآوغانستانداکی تورکمه ن قارداش وقانداشلاریمیز بیرله باشقا تورک بویلاری آراسیندا یاغیلیق آغیسینی ساچمادان دا آیامامیش و یاراتیغی یالغان یاشیغلاربیرله سویداشلار آراسیندا آیریم یاراتماغا چابالانمیش. آرتیق بو اولکه ده بولوب اؤتگه ن قانلی اولایلار تورکلرنی اویغاندیرغان، اولار بوندان کئیین بؤیله "اوزمان"لارنینگ قارااویونونوآنغلاغانلارو یوزلرینده کی ماسکلرینی ییرتمیشلار وییرتایاجاقلار. سؤزنونگ قیسقاسی، بؤیله "اوزمان"لارنینگ بازاری آرتیق قابانمیش. بئللی کی تورکیه جمهوریتی یؤنه تیمی کئندی ملی چیقاروآسیغلاری چیزغیسیندااؤزسیاستینی سوردورور، بؤیله "اوزمان" لارنینگ کین تولو وغرضلی توصیه لرینده ن ائتکیله نمه س. آنجاق، سایغیلی اوغوز بئگ شونو بیلسین کی، آوغانستان تورکلری، او بیرله اونغا اوخشاغان ایچکه ری و تیشقاری یاغیلارینینگ توم چابالاریغا قارشی بو اولکه ده باشقالار قاتاریندا تئنگ حق قازاناجاقلار. آتالاریمیز دئدیگی کیبی: ایت اوره ر، آرقیش کئچه ر.

Afg'onistonda hukumat xalqniki bo'lsin

2008-12-31T08:39:00.000-08:00

Nazif Shahroniy: Afg'onistonda hukumat xalqniki bo'lsin Cevdet Seyhan Vashington25/11/2008

BMT Xavfsizlik Kengashiga a’zo 15 mamlakat vakillaridan iborat maxsus guruh Kobulda Afg’oniston hukumati va mahalliy xalq namoyondalari bilan uchrashib, xavfsizlik va xalqaro yordam xususida fikr almashgan.
Afg’onistonda kun sayin chigallashib borayotgan muammolarga yechim topish oson emas.
Poraxo’rlik va yulg’ichlik girdobidagi Kobul hukumati hozir Tolibon kuchlarining bosimi ostida.
Karzay, toliblar bilan muzokara qilmoqchi va kerak bo’lsa, buning uchun ular yetakchisi Mulla Umar xavfsizligini kafolatlashga tayyor.
Ba’zilar ushbu tashabbus samara berishiga umid bilan qarasa-da, AQShning Indiana Universiteti professori, afg’onistonlik o’zbek olimi Nazif Shahroniy bu fikrdan yiroq.
"Toliblar bilan muzokara qilish mumkin. Ammo muzokara nima ustida kechadi? Bu ma'lum emas. Agar hukumat toliblarga vazirliklardan sizga joy ajratamiz yoki viloyatlarda sizga o'rin beramiz deb sulh tuzsa, bu mamlakatga zinhor tinchlik olib kelmaydi",- deydi Shahroniy.
Olim nazarida Afg'onistonda davlat boshqaruv tizimini butunlay isloh qilish kerak.
Hokimiyatni yolg’iz bir guruh vakillari, ya'ni pashtunlarga topshirmasdan, deyd u, viloyat va shaharlarda aholi rahbarlarni mahalliy kadrlar orasidan tanlagani ma’qul.
"Afg'onistondagi boshqa millatlarga ham shu huquq berilsa, ya'ni ular har jihatdan o'z mahallasini o'zi yuritsin va o'z vakilini o'z saylasin. Bundan tashqari agar zarur bilsa, qo'mondonlarni ham o'zi saylasin. Qozini, hatto, o'zi saylasin. Qonun bo'yicha viloyat sho'rolari (kengashlar) bor. Saylovlarda ana shu sho'rolarga ham haq berilsin. Hozirda muammo shuki, markaziy hukumat qonunni o'zi tuzadi, o'zini tadbiq etadi va uni o'zi taftish qiladi. Bu mumkin emas. Bir organ bunday uch narsani qilishi mumkin emas. Bu yangi emas, eski tuzum. Podsholik davrida ham shu holat bor edi. Mahalliy idoralarni o'sha mahalla xalqiga topshirish kerak. Toki pashtun, turkman, o'zbek, tojik yoki nuristonlik o'z mantiqidan kelib chiqib, o'z idoralarni o'z qo'liga olsin. Aholisi aralash joylarda ham xalq boshqaruvga o'z orasidan odam saylasin. Shu bilan bu janjallardan qutulish mumkin",- deydi Shahroniy.
Ammo, deydi olim, prezident Hamid Karzay mahalliy hokimiyatlar kuchayishiga qarshi bo’lib, viloyatlarni markazdan turib boshqarishni afzal ko’radi.
"Yangi qonun tuzilgan paytda, parlament tuzumini tashkil etish maqsad qilingan edi. Buni Karzay istamadi. U qonun asosini o'zi uchun tuzatdi, ya'ni barcha vakolatlar uning qo'lida bo'lsin. Bu mamlakat va xalq uchun emas. Mamlakatimizning badbaxtligi shu yerdan boshlandi. Bu kishi hamma narsani o'z qoliga olmoqchi bo'ldi. Xalqqa haq bermadi",- deydi professor.
Hozirgi muammolarni hal qilish uchun yagona yo'l bu tuzumni o'zgartirish. Karzay bunga qarshi, deydi Shahroniy.
Nazif Shahroniy deydiki hokimiyatdan mahrum bo’lgan siyosatchilar ushbu masalani g’arb va ayniqsa, AQSh hukumatiga yetkazishi zarur.
Chunki yangi saylangan prezident Barak Obama Afg’oniston masalasiga jiddiyroq e’tibor berishini aytgan. Afg’oniston xalqi esa bu imkoniyatdan va fursatdan foydalanib qolishi zarur, deydi olim.
Afg’onistonga qo’shni mamlakatlar, jumladan O’zbekiston ham tinchlik tiklanishi yo’lida o’z hissasini qo’shishi kerak, deydi Nazif Shahroniy.
"Afg'onistonga tinchlik qaytishi hamma uchun muhim. Agar bunga erishilmasa, mamlakatda yaxshi boshqaruv yo'lga qo'yilmasa va xalq tinchlik bilan hayot kechirmasa, O'zbekiston ham tinchlik ko'rmaydi".
Qolaversa, deydi Nazif Sharoniy, Afg’onistondagi beqarorlik butun Markaziy Osiyo hayotiga raxna soladi.

ÖZBEKLERİN İMPARATORLUĞU VE SONU – 2

2008-11-20T15:26:00.000-08:00

adana_gencturkistanlilar@mynet.com
PARA İLE SATILAMAZ 04 KASIM 2008 SAYI 30
ÖZBEKLERİN İMPARATORLUĞU VE SONU – 2
II. Abdullah Han’ın ölümünden sonra, 1579 yılında, oğlu Abdu’l-Mü’min tahta geçti. O, üvey kardeşi tarafından öldürüldü. Özbek İmparatorluğu’nda kargaşalık baş gösterdi. İran Şahı Şah Abbas, Harezm’i işgal etti. Kazakların Han’ı Tevekkel, Semerkand’ı işgal etti ve Buhara’ya başarısız bir saldırıda bulundu. Şeybani Han Hanedanı’nın prensleri arasında, Han seçiminden dolayı, birlik yoktu. Beyler, 1554’te Buhara’ya sığınmış olan Abdullah Han’ın kızkardeşi ile evli olan Astrahanlı Sultan Canıbey’in taht’a çıkması için kendisine teklifte bulundular. Ne var ki Canıbey, bu teklifi reddetti. Bunun üzerine, kardeşi Baki Muhammed, 1597’de Han olarak seçildi. Bununla, 10 Han vermiş olan Şeybani Hanedanı’nın devri kapanarak Astrahanlılar Hanedanı devri başlamış oldu.
Astrahanlılar Hanedanı (1597 – 1753), 9 Han verdi ve Şeybani Hanedanı’nın mirasını muhafaza etmeğe çalıştı. Fakat, Beylerin bencilliği yüzünden başarısızlığa uğradı. Çünkü; Beyler, küçük bölgelerde kendi hakimiyetlerini sürdürmeye çalışıyorlardı. Amu Derya ile Sir Derya arasındaki devletin birliğini bir defa daha tesis etmeğe, sadece Abdü’l-Aziz Han (1645 - 1685) muvaffak oldu. İran Şahı Nadir Şah (1736 – 47), 1740’ta Buhara’yı işgal ettikten sonra, Ebü’l-Faiz Han’ı kendine tabi kılmak suretiyle, Astrahanlı Hanedanı’nın çöküşüne damgasını vurmuş oldu. Nadir Şah’ın ölümünden sonra, Astrahanlıların Hanı Ebü’l-Faiz, 1748’de öldürüldü.
Karşı şehri etrafındaki Özbek – Manğit boyu önderi Muhammed Rahim Atalık, 1740’tan beri devlet idaresi meselelerinde önemli bir rol oynamıştı. Ebü’l-Faiz Han’ın öldürülmesinden sonra, Han’ın 9 yaşındaki oğlunu (1747 – 48), ondan sonra da Ubeydullah’ı (1748 – 52) taht’a çıkardı. Devletin siyasetini bizzat kendisi tayin eden Muhammed Rahim Atalık, 1753’te Buhara’da taht’a çıktı. Bu hadise ile, 1920’ye kadar varlığını sürdürecek olan Manğit Hanedanı devri başlamış ve 1753’de Astrahanlılar Hanedanı devri sona ermiş oldu. Muhammed Rahim Atalık,“Han” ünvanından sarfınazar ederek“Emir” ünvanını aldı. Bununla beraber Manğit Hanedanı, artık Türkistan ve çevresinde nazım bir güç değildi. Çünkü; Şeybaniler İmparatorluğu’ndan sadece küçük Buhara Emirliği mevcuttu; diğer bölgelere gelince, hepsi bağımsız olmuştu.
Daha önce de belirtildiği gibi, Timur’un ölümünden sonra bazı Beylerin bağımsızlık çabaları, hayli göze çarpıyordu. İmparatorluğun birliği için, ya çok sabırlı olan, veya başkalarını egemenliği altına alabilecek kadar kendini güçlü hisseden hükümdarlar, çaba harcıyordu. Muhammed Şeybani Han’ın ölümünden sonra dahi, anarşik çabalar devam etti. Harezm, bağımsızlığını ilan etti. Burunduk Han idaresinde, kendi devletini kurmak için boşa giden çabalardan sonra Çu Vadisi ve bozkır Özbek – Kazakları dahi, 1475’ten beri kendi başlarına hareket ediyorlardı. XVI. Yüzyılda, Doğu Türkistan’da, hocalar bilhassa sivrildiler ve siyasette söz sahibi olmaya teşebbüs ettiler.
KAYNAK: DR. BAYMİRZA HAYİT
TÜRKİSTAN RUSYA İLE ÇİN ARASINDA
Ruhun şad mekanın cennet olsun Dr. Bay Mirza HAYİT.
Unutmayacağız sizi.
KURAŞ
Özbek halkının geleneksel güreş türleri 3500 yıl öncesine dayanan dönemi kapsamaktadır. "Kuraş" sözcüğü Özbekçe'den tercüme edildiğinde "Güreş" anlamına gelmektedir. Kuraş ile mücadele ve toplumsal spor olarak çoğu eski doğu literatür kaynaklarında karşılaşmak mümkündür. Bin yıl önce ortaya çıkan "Alpomış" Destanında bile "Kuraş" en sevilen ve saygıyla karşılanan, ayrıca söz konusu dönemlerde Özbekistan'ın tarihi topraklarında yaygın olan bir spor türü olarak ifade edilmektedir.
Çoğu eski ve orta çağ filozof ve tarihçileri kendi el yazmaları ve kitaplarında "Kuraş"dan bahsetmektedir. Doğunun büyük alimi ve fikir adamı İbni Sina, "Kuraş"ın vücudu ve ruhu desteklemenin en iyi yöntemlerinden biri olduğunu yazmıştır. Ancak Kuraş'ın ilk olarak nerede ve ne zaman ortaya çıktığı ile ilgili net bir bilgi şu ana kadar yoktur. Buna rağmen, Kuraş'ın en eski güreş türlerinden olduğunu birçok uzman desteklemektedir. Milattan sonra IX. yüzyılda Kuraş'ın yeni gelişme aşaması başladı. O dönemlerde günümüzün Özbekistan Bölgesine yerleşen insanlar tarafından bayram ve düğün gibi büyük toplumsal olaylar düzenlendiğinde eğlence türü olarak Kuraş kullanılmıştır. Sonradan Kuraş normal eğlenceden bağımsız bir spor türü ve fiziksel hazırlık yöntemlerinden birine dönüşmüştür. XII. yüzyılda yaşamış Pehlivan Mahmud gibi büyük güçlü güreşçilerin isimleri halk içinde efsaneye dönüşmüştür. Günümüze kadar Hivada yerleşen mezarı kutsal yer olarak kabul edilmekte ve çoğu ibadet edenleri kendisine çekmektedir. XIV. yüzyılda tüm insan tarihinde tanınmış başkomutan ve devlet erbabı Amir Temur, kendi askerlerini fiziksel yeteneklerini geliştirmeleri için "Kuraş"ı kullanmıştır. Bilindiği gibi, Amir Temur'un ordusu o dönemin yenilmez ve dünyanın en güçlü ordusu olmuştur.
Yıllar geçti ve "Kuraş" günümüzün Özbekistan bölgesinde yerleşen halkın en sevdiği ve önem verdiği geleneklerinden biri haline gelmiştir. Kuraş, Özbek'lerin kanında vardır dersek de hata yapmış olmayız. Çocuklar, bu güreş türüne olan sevgiyi babalarından miras almaktadır. Günümüzde sadece Özbekistan'da iki Milyona yakın kişi "Kuraş" ile uğraşmaktadır. Ayrıca bu güreş türünün meraklısı ve takipçilerinin sayısını belirlemek zorlaşmıştır. 1980'li yılların başında Kuraş'ın meşhur Özbek ustası, Judo ve Sambo, ayrıca Kuraş'ın gelişmesinde öncülük eden Kamil Yusupov, Kuraş'ın uluslararası standartlara uygun olacak yeni evrensel kuralların hazırlanması amacıyla miras olan Özbek güreşi öğrenilmesi konusunda araştırmayı başlatmıştır. 90'lı yılların başında bu zor araştırmayı tamamlamıştır ve Özbek Kuraş'ını dünya arenasına çıkarmayı hedeflemiştir. İlk başta kendisi tarafından hazırlanan Kuraş kurallarını uzman ve sevenler arasında kamu görüşüne havale etmiştir. Yeni kurallar, uluslararası spor standartlarına uygun olacak üniforma, güreş yapılacak yer, güreş süresi ve kostüm iyi yönlerini kapsayan Özbek güreş kurallarını birleştirmiştir.
Kuraş kurallarının önemli bir üstünlüklerinden biri de yatık durumunda, yani parter olarak güreş yapmanın yasak olmasıdır. Güreşçilerin birisinin dizi yere deydiği zaman hakem güreşi durdurur ve güreşçilerin ilk pozisyonu almasını sağlar. Bu durum Kuraş'ın spor seyircileri açısından dinamik, hızlı ve ilginç olmasını sağlamaktadır. Bunun dışında Kuraş kuralları bel kemerinin aşağı kısmında tutulması, ayrıca diğer tüm acı veren ve boğucu hareketleri kesin olarak yasaklamaktadır. Bu ise sporcuların sakatlanma oranını en aza indiren Kuraş'ı güvenli bir güreş türü yapmaktadır. Kuraş'ın yeni dönemi eski Sovyet cumhuriyetleri içinde Özbekistan'ın ilk olarak bağımsızlığı ilan ettiği 1991 yılında başladı. Ülke Hükümeti, 70 yıllık totaliter rejiminde engellenen ulusal değerleri ve Özbek halkının gelenekleri yeniden yaşatmak hedefini koydu. Milli güreş türü Kuraş'ın yeniden hayata geçirilmesi konusu öncelikli hedeflerden biri oldu. Kuraş'ı modern uluslararası bir spor olması ve o¬nun Olimpiyat Oyunları kapsamına dahil edilmesi önemli amaçlardan biri olmuştur ve olmaya devam etmektedir. Özbekistan Cumhurbaşkanı İslam Karimov'un desteğiyle bu Özbek güreşinin uluslararası kapsamda bir takımın faal grup üyeleri aracılığıyla geliştirme çalışmaları başladı. Bu grup tarafından büyük bir başarılara imza atılmış ve Özbekistan'ın çeşitli bölgelerinde bir kaç büyük turnuvalar düzenlenmiştir. Ülkenin her köşesinden binden fazla güreşçi bu turnuvalara katılma isteğinde bulunmuştur. Milyonlarca meraklı seyirci güreş keyfini tatmak için ülkenin tüm stadyumlarını doldurdu.
Kuraş'çıların faaliyetleri sadece Özbekistan bölgesiyle sınırlı kalmamıştır. 1992 yıldan başlayarak bu grup tarafından Türkiye, Güney Kore, Kanada, Japonya, Hindistan, ABD, Monako ve Rusya gibi resmi spor forumlarında Özbek güreşinin uluslararası platformda bir kaç defa sunumu yapılmıştır. Bu çalışmalar sonucunda Eylül 1998 tarihinde Özbekistan'ın başkenti Taşkent'te düzenlenen ilk uluslararası Kuraş turnuvasına dünyanın 30 ülkesinin katılımı sağlanmıştır. Turnuva büyük bir ilgiyle karşılandı. Taşkent merkezinde yerleşen ve 30 bin kişi kapasiteli açık stadyum tamamen doldu. Özbekistan'daki ve dışındaki milyonlarca kişi TV aracılığıyla turnuva gidiş hattını izlemiştir. Cumhurbaşkanlığı Ödülü için düzenlenen 1.Uluslararası Turnuva büyük başarıyla geçti. Meşhur Türk güreşçi Salim Tataroğlu turnuvada galip oldu. 1.Uluslararası Turnuvanın düzenlenmesi yeni bir tarihi bir olaya neden oldu. 6 Eylül 1998 tarihinde Avrupa, Asya ve Amerika gibi 28 ülke temsilcilikleri uluslararası arenada Özbek güreşini temsil eden Uluslararası Kuraş Birliği adıyla (kısaca UKB) resmi bir organın oluşmasını sağladı. Bu organın ilk kurultayında uluslararası Kuraş kurallarını kabul eden ve UKB yönetim kurulunu belirleyen (İcra Komitesi) yeni uluslararası spor organizasyonun tüzüğü o¬naylandı. Özbekistan Cumhurbaşkanı İslam Karimov, Kuraş'ın uluslararası arenada gelişmesinde önemli gayretler gösteren birisi olarak tam oyla UKB'nin "Onur Başkanı" görevine seçildi. İcra Komitesinde 15 üye olup, UKB kurultayında oy çoğunluğu alma yoluyla dört yıllık süre için tekrar seçilebilme hakkı saklı kalmak koşuluyla seçilmektedir.
1999 yılının Mayıs başlarında Taşkent yeni bir olayın şahidi oldu - Avrupa, Asya, Afrika, Doğu ve Güney Amerika gibi beş farklı kıtanın 48 ülkesinden gelen güreşçilerin katılımıyla I. Dünya Kuraş Şampiyonası düzenlendi. Özbek Devleti Başkanı ve UKB'nin o¬nur Başkanı İslam Karimov, bu şampiyonanın açılış konuşmasında Özbek Kuraş'ı Özbek halkının kendine özgü ruhi ve karakterini, özellikle kendi rakibine göre cesur, kararlı ve merhametli, adil, dürüst ve insani olmayı benimseyen özelliklerini kapsadığını ifade etti. Bununla beraber sözü geçen özellikleri kapsayan bu spor türünün tüm dünyanın desteğini ve sempatisini kazanma şansının çok yüksek olduğunu vurguladı. Günümüzde Kuraş, hemen hemen tüm dünya tarafından kabul görmüştür. Bolivya, Kanada, ABD ve Güney Afrika Cumhuriyeti'nden Hollanda, Türkiye, Rusya ve Japonya'ya kadardır. Şu anda UKB, beş kıta Federasyonu ve 70'den fazla Asya, Avrupa, Amerika, Okean ve Afrika Kuraş Milli Federasyon'larını tek çatı altında birleştirmektedir. Gün geçtikçe uluslararası spor organizasyonu olarak UKB'nin itibarı artmaktadır. UKB Başkanı ve diğer İcra Komitesi üyelerin çeşitli uluslararası spor kurumları ve teşkilatların yöneticilerle olan buluşması ve görüşmeleri bunun kanıtıdır.
Kuraş, en eski güreş türü olarak bilinir. Aynı zamanda hiç kuşkusuz ki, bu kadar eski tarihi sahip olmasına rağmen dünya arenasında en genç spor türüdür. Kuraş, 1998 yılında uluslararası arenada kendi yoluna başladı. Kolay ve kısa olmayan bir yoldur. Baştan itibaren bu yolun hedefi net olarak belirlenmiştir. Yani, Özbek Kuraş'ının uluslararası bir spor dalı olmasını sağlamaktır.
KAYNAK: Özbekistan BaşKonsolosluğu web sitesi

تاتارستان

2008-11-14T14:51:00.000-08:00

Tataristan bağımsızlık isteyecek
Yeni bir Türk devleti doğuyor... Kosova, G.Osetya ve Abhazya’nın bağımsızlık hareketlerinin ardından Tataristan da Aralık ayında BM nezdinde ‘resmi olmayan devlet’ başvurusu yapacak
Bu yıl içinde Kosova, Güney Osetya ve Abhazya'da meydana gelen bağımsızlık hareketleri, Tatar milli hareketini de etkiledi. Bu 3 devletin başvurularının ardından TataristanMilli Meclisi de Aralık ayında toplanarak Birleşmiş Milletler ile uluslararası topluluk ve kuruluşlara müracaat edecek. 8. Türk devleti olma yolundaTataristan Milli Meclisi, Birleşmiş Milletler nezdinde, adını ‘resmi olmayan kuruluş’ olarak kaydettirmek ve Tatar Türklerinin haklarını savunmak için uluslararası kuruluşlarla bağlantı kurmaya başlayacak. 4 milyona yakın nüfusu bulunan Tataristan, Başkurdistan ve Çuvaşistan gibi Türk özerk bölgeleriyle de komşu.Tataristan Milli Meclisi'nin başkanlık oturumu 26 Ekim tarihinde Kazan şehrinde gerçekleştirildi. Bu oturumda Tatar Türklerinin sorunları ve örgütlenme işleri ele alındı. Oturuma katılanlar, Milli Meclis başkanı İldus Emirhanov'un milli ideoloji üzerine yaptığı konuşmayı dinlediler, güncel siyasî vaziyete göre yeni yöntemlerle çalışma gereksinimini belirttiler. Bu yıl içinde Kosova, Güney Osetya ve Abhazya'nın bağımsızlıklarının tanınması, Tatar milli hareketini de etkiledi. Bu 3 devletin bağımsızlık hareketleri, Tataristan'ın devlet bağımsızlığını talep edip, dünyaya müracaat etmesine sebep oldu. Tataristan’da, Milli Meclis'i Birleşmiş Milletler nezdinde, resmi olmayan kuruluş olarak kaydettirmek ve Tatar ulusunun hukuklarını savunmak için uluslararası kuruluşlarla bağlantı kurmak amacıyla milli hareket başlatıldı. Bunları göz önünde bulundurarak, Tataristan Milli Meclis başkan yardımcısı Fevziye Bayramova, kurumun tüzüğünde yer alan ve 1992-1994 yılları arasında başarılı bir şekilde çalışmış olan Milli Hükümeti yeniden kurma teklifinde bulundu. Toplantıya katılanlar Bayramova’nın teklifini olumlu karşıladılar. Tataristan Başkanlık kararı ile Milli Hükümet yeniden kurularak, üyeleri ve başkanı seçildi. Tataristan Milli Hükümeti'nin yönetimini Amerika'da yaşayan bir Tatar Türkü olan, ünlü bilgin ve siyasetçi Vil Mirzayanov üstlenecek.Tataristan Milli Hükümeti’nin üyeleri şöyle:Halen Almanya’da ikamet eden uluslararası gazeteci Heyretdin Güleçyüz, Türkiye’de bulunan tarih bilgini İklil Kurban ve edebiyat bilgini Roza Kurban, Tataristan’da bulunan uluslararası siyaset bilgini Zölfiye Kadıyr, yazar Fenzaman Battal, yazar Gosman Gomer ve Başkurdistan’da ikamet eden uluslararası gazeteci Kerim Yauşev.Ayrıca Tataristan Milli Meclis başkan yardımcısı olarak seçilen Faik Taciyev, Tataristan'ın Çallı şehrinden ünlü bir siyasetçi. Aralık ayında Tataristan Milli Meclisi bir toplantı düzenleyecek ve Tataristan'ın devlet bağımsızlığının tanınmasını talep edecek. Tataristan Milli Meclisi, Tatar Türkleri adına uluslararası topluluklara ve kuruluşlara müracaat edecek. Yetmişten fazla milletin bir arada yaşadığı ülkenin nüfusu 3.779.800 kişidir. 2002 yılı verilerine göre, nüfusun %51'ini Tatarlar, %41'ini Ruslar, %3'ünü Çuvaşlar, diğer kısmını Ukraynalılar, Mariler, Mordvalar, Başkırtlar, Udmurtlar, Almanlar ve Kazaklar, vs. oluşturuyor.Nüfus yoğunluğu kilometrekarede 55,6 kişi olarak hesaplanırken, %73,8'i şehirlerde, %26,2'si kırsal kesimlerde yaşıyor.Dünyadaki Tatar Türklerinin sadece %27'si kendi Cumhuriyetlerinde yaşamaktadırlar. Tataristan dışında; ABD, Almanya, Avustralya, Çin, Finlandiya, Japonya ve Türkiye'de yaşayan Kazan Tatarlarının sayısı 7 milyonun üzerindedir. ( Önce Vatan Gazetesi ) - 02/11/2008

ايلك توركی شاعر لر

2008-10-17T04:37:00.000-07:00

ذ. ايشانچ

انتالوژی
(۲)
ایلک تورکی شاعرلر
قدیمگی تورکی یازمه ادبیّات نینگ شکلله نیشیگه دایرمعلوماتلر
اونچه کؤپ ایمس. شونگه قره می، اوشبوادبیّات قچاندن باشلب
وجودگه کیلگن؟اونینگ اساسچیلری کیم بؤلگن؟- دیگن سواللر
کونده لنگ توره دی. بواؤرینده سؤز تورکی خلقلرنینگ آغزه کی
ادبیّاتی خصوصیده ایمس، بلکی، اولرنینگ یازمه ادبیّاتی حقیده
باره یپتدی.عالملرنینگ قید قیلیشلریچه،بوندن(۳۰۰۰)ییل آلدین
تورکی خلقلراؤرته آسیا،اورال-آلتای وموغولستانگچه بؤلگن
کینگلیکلرده یایلیب یشه گنلر.
اؤزدولتچیلیک تاریخیگه ایگه بؤلگن تورکی خلقلرنینگ باش بؤغینی
سکیفلر/ایسکیتلر/سکلر اؤله راق اعتراف قیلینه دی.میلادّن آلدینگی
ییتینچی عصرلرده بنیاد تاپگن سکلردولتی اؤز دوریده کتته موقعگه
ایگه بؤلگن. شونینگدیک، تاریخده میلادّن آلدینگی بیشینچی عصرده
ارشکیلردولتی اوندن کیینراق ایسه یوشونلر،هونلر،یفتلیتلر(آق
هونلر)،کوشانیلر،تورک خاقانلیگی دولتلری قد کؤترگن بؤلیب،
اولراولکن امپراتورلیکلرقوروب اؤتگنلر.
بو دورلرده تورکی یازمه ادبیّات(شعریت ونثر)بؤلگنیگه سیره شبهه
قیلیب بؤلمیدی . شو دورلرگه تیگیشلی یازمه ادبیاتیگه عاید
معلوماتلرنی ایریم دینی کتابلر، تاریخ وافسانه لرده اوچره تمیز.
بوایش نینگ پایانی ایمس،البتته،علمی ـ مدنی علاقه لرکوچیب بارگن
سری ینگی- ینگی علمی نایاب تاپیلمه لرتاریخ قعریدن چیقیب
کیلیشیگه ایشانه میز. بویؤنلیشده عالملرتامانیدن تدقیقاتلر قیلینماقده .
تورک عالمی رشید رحمیت ارتنینگ معلوماتیگه کؤره،قدیمگی
تورکی یازمه ادبیّاتگه اساس سالگن ایریم شاعرلرحیاتی وایجادی
خصوصیده قؤییده گی معلوماتنامه لر سقله نیب قالگن :
1. ارپینچور تیگین(اوندن بیزگچه ایککی شعر ییتیب کیلگن)
2. کول ترخان(یالغیز نامیگینه سقلنیب قالگن)
3. سینگکو سیلی توتونگ(مشهور شاعر وترجمان) ختای لیک
سیاح نینگ سیاحتنامه سینی تورکیگه اؤگیرگن .
4. کی کی (اوندن بیزگچه ایککی شعر ییتیب کیلگن)
5. اسمی سقله نیب قالمه گن شاعر، ایریم اثرلرنی سنسکریت
تیلیدن ترجمعه قیلگن.
6. اسیگ توتونگ(بیرگینه تؤرتلیکده آتی سقله نیب قاگن)
7. چوسویه توتونگ(گویزلیک بؤیه سی نامی آستیده بیرگینه
شعری ییتیب کیلگن)
8. کلیم کیئسی (بو شاعردن بیرشعر سقلنگن)
9. چوچو(بو شاعرنینگ اسمی «دیوان الغات الترکده»)
کیتیریله دی؛اونینگ اثری حقیده معلومات بیریلمیدی . *
*. اوشبو مقاله نی تیارلشده ادبیّاتشناس عالم عبدالرشید
عبدالرحمانف تدقیقاتیدن کینگ فایده لنیلدی.
تورکی یازمه ادبیّات نینگ قدیمی قتلملری تؤغریسیده حاضرچه
شولرنی کیلتیریش ممکن.انتالوژی رُکنیمیزنینگ بوصحیفه سیده
قدیمگی تورکی شاعرلرنامینی کیلتیریش بیلن چیکلندیک.
نوبتده گی مقاله میز
ایلک تورکی یازمه ادبیّات خصوصیده بؤلدی .
سیزته نیشیب آلگن تورکی شاعرلرسلسله سی بوبیلن توگه مَیپتدی.
بومساءله نی چقورّاق یاریتیشده بویوک تورکیشناس عالم محمود
کاشغری نینگ«دیوان الغات الترک»کتابی،اینگ اساس منبع
وظیفه سینی اؤته یدی .
منبعلر:
http://www.samdu.uz/ .1
۲.اؤزبیکستان مللی انسکلوپیدیه سی
3. علامه دهخدا ، لغتنامه.

تورك وتوركی آتمه لری حقيده سوز

2008-10-17T04:32:00.000-07:00

ذ.ایشانچ
«تورک»و«تورکی»اتمه لری
حقیده سؤز
موضوعگه اؤتیشدن آلدین دقتینگیزنی منه بوتاریخی خطاو
جفالرگه قره تماقچی ایدیم. نیگه دور بیش عصردن بویان
«اؤزبیک»ایتنیک اتمه سینی انکارقیلیش دغدغه سی هنوزگچه
توگه میپتدی؟اؤشندن بویان اؤزبیکلر:گاه موغول(؟)،گاه چیغتایلر
(؟)،گاه سارت(؟)،گاه گلم جمع(؟)(مجاهدلرتعبیری بؤییچه) گاه
یاءجوج-ماءجوج(؟)(طالبلرتصوّریده) گاه-ده اوفغان/اوغان
(افغان مللت إیستگیگه کؤره)(؟) ونهایت تورک(؟)اؤزیمیزدن
چیققن بلا...
بونقه دعوالرنینگ هربیریگه تؤخته لیش وقتنی ضایع قیلیشدن
باشقه نرسه ایمس.چونکی،بونده ی دعوالرگه تورکالوژی-اؤزبیک
شناسلیک علم- فنی الّه قچان جواب بیریب بؤلگن.
بوکبی ادّعالرنیگه پیدا بؤلدی؟-دیگن سوالگه جواب قیله دیگن
بؤلسک، بیلیب-بیلمی،اولر اؤتمیشده هم حاضرهم دنیاده مستقل
اؤزبیک دولتی،خلقی ومللتینی کؤره آلمگنلر وکؤره آلمیدیلر،
انیقراغی کؤریشنی خواهخله میدیلر.
اؤیلب کؤرینگ -هه!بوتون باش بیر مللتنی تاریخ صحنه سیدن
سوپوریب تشلش ممکنمی؟
ایندی «تورک»و«تورکی»علمی اتمه لریگه ایضاح بیرسک:
بوإیککی سؤز ایتنیک تیرمین(اتمه) بؤلیب،تاریخن،حاضرهم
علیحده-علیحده معناوتوشونچه لرنی افاده قیلگن وافاده قیلیب
کیلماقده . «تورک» سؤزی نینگ لغوی معناسی :
1. تورک سؤزی،اؤتمیشده،بیرقومگه منسوب کؤپلب تورکی
قوملرنینگ عمومی نامی صفتیده شکلنگن. بیشینچی عصرگه عاید
ختای منبعلریده «تورک» سؤزی تورانلیکلر،تورکلرمعناسیده
قؤلْنیلگن.بوسؤزآت معناسیده کیلسه«کوچ-قوّت»صفت وظیفه سیده
کیلسه(کوچلی- قوّتلی)کبی معنالرنی افاده قیله دی. بوندن تشقری
او«ییتوک»،«بیلیمدان»،«دانا» توشونچه لرنی هم بیلدیره دی.
www.samdu.com سایتیدن اقتباس قیلیندی .
«تورک» سؤزی :
۲. تورکیه نینگ اساسی اهالیسینی تشکیل ایتوچی خلق،تورک
خلقی. تورکی تیللردن بیریده سؤزله شوچی خلق نینگ عمومی
نامی. (سیاسی اتمه لرنینگ قیسقچه ایضاحلیلغتی)،
(اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتی)
۳. قؤرقمس،باتیر،داو یوره ک، کیلیشگن- گؤزه ل،دانشمند،اؤکتم و
کوره شوچی معنالریده هم قؤللنیلگندیر. دوکتور صدیق.
(www.turkmenStudents.com)
شونینگدیک،مخالفلرتامانیدن بوسؤزگه ینه اؤنلب منفی معنالرهم
یوکله تیلگندیر . بوحقده سؤز یوریتیش موردی ایمس.
وامّا،«تورکی» سؤزی حقیده : بوسؤز برچه لغتلرده کؤپلب تورکی
قبیله واؤتیزگه یقین تورکی خلق نینگ عمومی نامی صفتیده
کیلتیریلگن. یعنی بیر تورکی قومنی ایکینچیسیدن فرقلش معناسیده
ایشله تیلگن . بوندن مینگ ییل آلدین بویوک تورکیشناس علامه
محمود کاشغری اؤزی نینگ«دیوان اللغات الترک» اثریده «تورک»
سؤزینی،تورکی قبیله لرنینگ عمومی نامی صفتیده تیلگه آلرکن،
اؤشه زمانده (53) نام آستیده تورکی قبیله لر بار بؤلگنینی
علیحده قید قیله دی. کاشغری اولرنینگ باشقه تورکی قبیله لرگه
توشونرلی بؤلمه گن اؤزارا ایچکی سؤزله شو تیلی بارلیگینی
هم نظردن چیتده قالدیرمیدی.
شونده ی قیلیب«تورکی»سؤزی بیرتاماندن تورکیلرنی ایرانیلردن
فرقلش اوچون قؤلّه نیلگن بؤلسه،باشقه تاماندن کؤپ قوم و
خلقلردن تشکیل تاپگن تورکی قبیله وخلق ایچیده گی ایتنیک
گروهلرنی باشقه لریدن اجره تیش معنالریده هم ایشله تیلگندیر.
تورک وتورکی سؤزی انه شولرنی فرقلش مقصدیده یوزه گه کیلگن
دیب ایتیشگه بیزده تؤله اساس بار. ظهیرالدین محمّد بابر هم،
علیشیر نوایی هم«تورک»،«اؤزبیک» و باشقه تورکی قوملر
اتمه لرینی ایتنیک نام صفتیده اعتراف قیله دی ویخشی اجره تیب،
کؤرسه ته دی وهربیری نینگ لهجه سیگه هم دقت بیلن اعتبار
قره ته دی. بیراق،اؤزگه تیللیلرگه توشونرلی بؤلیش اوچون نوایی
اؤز اثرلرینی عمومی نام صفتیده «تورک» تیلیده یازدیم ،-دییدی.
بو نوایی تورک دیگنی ایمس البتته . بوگونگی رسمی
وعلمی معناده اجره تیب،قؤلّه نیشیگه هم عجبلنمسه بؤله دی.
شولرگه قره می،ایریم مللتداشلریمیز،اؤزبیک،قازاق،قیرغیز،
آذربایجان،قره قلپاق،تاتار،چواش،اویغور وباشقه تاریخی ایتنیک
ناملرنی یؤق قیلیب،برچه سینی بیر نام بیلن اته لیشیگه جوده
عشقباز کؤرینه دیلر. بونرسه کتته تاریخی خطادیر. چونکی،
اوچ یوز میلیون (؟)اطرافیده سؤزله شوچی تورلی تورکی قوم
وملتلرنی بیر«تورک»نامی آستیده اتب،ایش یوریتیب بؤلمیدی.
اونگه امکان وضرورت هم یؤق.اولرنی«برچه نگیز تورک تیلیده
گپیریشگه مجورسیز»-دیب بؤلمیدی،بوبیرینچی مساله.ایکینچیدن
تورکی قوملر کیلیب چیقیشی جهتیدن اورال-آلتای بابا تیلیگه باریب
توته شه دی. بولر قرینداش تیللردیر. نیچه مینگ ییلردن باشلب،
تورکی قوم وقبیله لرطبعیی روشده تیل جهتیدن اجره لیش و
فرقله نیش سری یوزبوره باشله گنلر. انه شو فرقله نیشلرطفیلی
تورکی ایللر بوگونگی کونده بیر- بیرینی توشونمس درجه سیگه
ییتیب کیلدیلر. بوجریان حاضرهم توگه یاتگی یؤق.هربیرتورکی
خلق بو گونگی کونده عمومیلیکدن تشقری اؤزلغت ذخیره سی،
سؤز بایلیگی،فلکلوری،ممتازادبیّاتی،قؤشیق وصنعتی،ایری-ایری
عرف-عادتی همده تورموش طرزیگه ایگه دیر. بونورمال جریان.
بولرنینگ هربیری علیحده بیردنیا سنله دی،اولراؤز نامی بیلن اته
لیشلری کیره ک ایمسمی؟
دنیاده گی برچه تیللر انه شونده ی فرقله نیش دورینی اؤته گنلر.
مثلاً،انگلس،فرانسوس،اسپن،پورتگال،تیللری،یاکی ایرانی وسلاوین
تیللری تقدیری بیز نینگ تورکی تیللرقسمتیگه اؤخشه یدی.اولرهم
بؤلینیش حادثه سنی باشدن کیچیرگنلر.دیرلی دنیاده گی برچه تیللر
شونده ی جریاننی اؤته گنلر.اماّ،اولرنینگ همّه سینی بیر
«انگلیس» نامی آستیده بیرلشتیریب بؤلمیدی-کو!اوچینچیدن
تورکی خلقلراوچون مشتر ک بؤلگن عموم تورکی سؤزلرنینگ
اؤزیگینه،همّه تورکی خلقلرنی بیر«تورک»نامی آستیده
بیرلشتیریشگه اساس بؤله آلمیدی.چونکی،عموم تورکی سؤزلرهم
هر بیر تورکی خلق تیلیده اؤزگچه معنا کسب قیلگن بؤلیشی
تورگن گپ. یاکی انه شو مشترک تورکی سؤزلردن کؤپلری
باشقه تورکی تیللرده،عمومن،ایشله تیلمسلیگی هم ممکن.
بوسؤزلرنینگ ایتیلیشی هم باشقه -باشقه بؤلیشی
کوندیک عیان. تؤرتینچیدن لهجه نقطه ی نظریدن یعنی،اؤغیز
گروهی اؤز دایره سیده،قیپچاق،قرلوق گروهلری اؤزدایره سیده
بیر- بیرلرینی بیرقدرتوشونیشلری ممکن. باشقه حالتلرده ایسه،
اولربیر-بیرلرینی توشونه آلمیدیلر-کو!
تورکی تیللرآره سیده مثلاً، گاگوز،قؤمیق ویاقوت تیللرینی،عمومن،
توشونیب بؤلمیدی.
کیین گی پیتلرده نیگه دورعامه وی اخبارات واسطه لریده تورک
تبارلر،تورکی قوملرعباره لری اؤرنیده«افغانستان تورکلری»
عباره سی تیز-تیزقؤلّه نیلماقده؟اوغانستانده باشقه تورکی قوملر
قطاری تورکلرهم یشه یاتگنی حقیده قؤلیمیزده معلومات یؤق.
بومعلوماتلرنینگ اؤقوچیلری مساله نی نا تؤغری توشونیب،
گمراه بؤلیشلری هیچ گپ ایمس. بونده ی معلوماتلر،
یاشلرنی اؤز تیللریگه بی پسند، ادبیّاتلریگه بی میل،تاریخلرینی
اؤقیمسلیککه آلیب کیلیشی ممکن.هیچ قچان تورکنی -اؤزبیک،
اؤزبیکنی تورک... دیب بؤلمیدی.اولر اؤز ناملری بیلن اته لیشی
بیزنینگچه تؤغری ایشدیر. خلاصه اؤرنیده شونی ایتیش ممکنکی،
هربیر تورکی قوم علیحده بیربؤغین صفتیده یششگه حقلیدیر. تیل
اولرنینگ معنوی مُلکیدیر. بیزنینگچه تیلنی،ادبیّاتنی،علم ومدنیتنی
سیاسی لشتیرمسلیک کیره ک. اولرنینگ هر بیری اؤز ترقیِّات
شکلیگه ایگه.اولرنینگ بوتون بایلیگی شوقدراولکن کی،بیرار-بیر
تورکی خلق نینگ جمله دن اؤزبیک تیلی یاکی ادبیّاتی نینگ اینگ
کیچیک بیرساحه سینی اؤرگنیش، اؤزلشتیریش اوچون جوده کؤپ
أیللر،انسانی کوچ وحرکت طلب قیلینه دی. کمینه سیاستگه هیچ
قنده ی علاقه ام بؤلمسه-ده،بوتون تورکی خلقلرنی بیر
کنفیدراسیون آستیده بیرله شیشلرینی جوده-جوده ایسترایدیم.
بوقوملراؤرته سیده گی انتیگراسیون
(جیپسله شیش،بیردملیک،بیرلیک) اولرنینگ مستحکم رواجله
نیشیگه کمک قیلیه دی دیب اؤیلیمن.

توسط ایشانج

یول با شله – ملتم : سین ملتنی قلبیده مینگلربیوک شاه

2008-10-07T21:31:00.000-07:00

یول با شله – ملتم : سین ملتنی قلبیده مینگلربیوک شاه و شاعر لر بار شیبا نی وخورازم وبابرومحمودونوایی لربار چنگیزوتیموروبابرسینی الوغ اولاد ینگ دور تاریخ کوکسیده بوانسان لر شا ن و شرفینگ دور ترک و تا تارو ترکمن وازبک واذروقزاق بیربولیب ووحدت قلیب قولگه الینگلریراق اوشبوزمانده بیربولماق گوپدن گوپ ضرور دور گرسین بیلسنگ دشمن لر هم زنده وزور دور دشمنگه غالب بولماق یول وحدت ایمان دور ازادلیگ یولیده جان برماق عینی وجدان دور شرفی ترکستان چین کا میده وغربی غرقه قانده مینگلرکیشی جان بیرگن وچوک قهرمانلر اوشبو یولده سینده شرف وعزت وافتخا ربارایردی طول تاریخ ده بوگونده پا شان بو لگن و اویخی برله وهم کام تلخ ده نه زمانده باش کوتریب یولگه با شله ی سین ؟؟ ازاد لیک یولیده قولگه قلیچ کوتره ی سین ؟؟
حبیب قو یاش قطغنی ٢٩-٩-٢٠٠٨

افغانستان آيدين فرهنگي انجمني نينگ فعاليت لري

2008-10-07T21:25:00.000-07:00

افغانستان آيدين فرهنگي انجمني نينگ فعاليت لري

افغانستان آيدين فرهنگي انجمني اولکه نينگ بيرتعداد فرهنگ سيوروايزگوتويغوليک ييگيت لري تمانيدن که جامعه ميزنينگ اونگه ضرورتي باراورته گه کيلدي. ييگيت لريميزني تعليمي سطحيني يوقاري ايلتيش، فرهنگ اوستيريش گه ياردم ايتيش بوانجمن نينگ اصلي هدفي تشکيل بيره دي افغانستان آيدين فرهنگي انجمني، بيرايرکين بنياد، غيرسياسي وبيرتمانگه تيگيش لي سيزبوليب، مالي وجه لري انجمن اعضا سي ايله تمويل بوله دي.
بوانجمن نينگ بيرينچي فعاليت 32 تن بضاعت سيزمحصل لرگه مادي يارم ايتيش که عالي تحصيلات مؤسسه لريده تحصيل گه قوشيلگن ايرورلرهرآيده (1000) افغاني آيليک معاش الرگه تعيين ايرورکه بوياردم لر1385 –نچي ييل ني سونگي گچه دوام ايته دي
اول - فارياب آيدين عالي اوقوويورتي فارياب ولايتي ميمنه شهريده 1383-نچي ييل عقرب آييده بوانجمن واسطه سي ايله آچيلدي، کانکورتيارليگي ني بوليم لر( مکتب نينگ تمام درس لري شامل ايرور) انگريزي تيل، کمپيوتر، اوزبيک تيل وادبياتي وديني علم لربار. آلدين لرده (بيليم مشعلي عالي اوقوويورتي ) آت قوييلگن ايدي که انجمن رسميت تاپگندن سونگ 1384-نچي ييل حمل آييده ( فارياب آيدين عالي اوقوويورتي) آتگه اوگيريلدي. آت توتيلگن همه درسي بوليم لراوشل ييرتويغوليک تجربه لي استاد لرتمانيدن درس بيريله دي. 1383-نچي ييل ده (500) تن ميمنه مکتب لريني اوقوچي لري بول اوقوويورت نينگ کيفيت لي درس وتعليم لريدن فايده لندي لرشوکبي قرارايدي (126) کيشي بواوقوويورت نينگ اوقوچي لردن کانکورسيناويگه قوشيلسه لراما خبرسيزليک سببي دن اوقوچي لريريمي سيناوگه قوشيله آلمدي لر بوجمله دن (60) کيشي که کانکورسيناويگه قوشيلگن ايدي لر(45) کيشي لري ايريم رشته لرگه کامياب بولدي لر، اگر1382-نچي ييل گه قره سک کوره ميزکه فقط اون کيشي لردن کانکورسيناويگه کامياب بولگن لراوتگن ييل لرگه قره گنده بول بيرکته يوتوق ايرور، شوکبي 1384-نچي ييل دن بويان هرييل ده تورت يا بيش بارکانکورسيناوي قوريله دي که فارياب مکتب لري نينگ تمام اون ايکينچي بوليم اوقوچي لري قتنشه دي لر. شوندي بوليب همه شرايط گه ماس اوقوچي اوقوويورتيميزسايه سي آستيگه کيله دي لر. 1384-نچي ييل کانکورسيناويده هم اوقوويورتي ميزطلبه لري اوزلريده 90% موفقيت کورکوزيب وطن تحصيلي مؤسسه لريگه قوشيلگن لر. ينه ده فارياب آيدين عالي اوقوويورتي فارياب ولايتيده دانش اوستيريش اوچون اوزفعاليت لريگه دوام بيره دي.
دوم-1383-نچي ييل کانکورسيناويدين سرپل ولايتي واندخوي تورت اولسواليک لريده ايکي کانکور کورس تيارليگي مؤقت تورده تا کانکورسيناويگه چه قوريلدي. سرپل ولايتيده (65) اوقوچي، اندخوي اولسوالليک لريده (200)تن اوقوچي بوکورس لرده اورگنيش آستيگه آلينديلر. کورس توگه گندن سونگ سرپل اوقوچي لريدن (48) کيشي کانکورسيناويگه قوشيلديلر، شوکبي (180) کيشي اندخوي تورت اولسوال ليگي اوقووچي لريدن کانکورسيناويگه قوشيلديلر. بوجمله دن (120) کيشي تحصيلي مؤسسه لر ايريم رشته لريگه کامياب بولگن لرکه بورقم اوتگن ييل لرگه قره گنده ملاحظه له ليک ايرور
سوم-- سرپل آيدين عالي اوقوويورتي 1384-نچي ييل اسد آيي نينگ بيرينچي کوني سرپل ولايتي ده هميشه ليک وظيفه سيگه باشله دي بواوقوويورتيده هم فارياب اوقوويورتي ديک ايريم بخش لرده کانکور سيناويگه تيارگرليک، انگريزي تيل، کمپيوتر، ازبيک تيل وادبياتي وديني علم لراينيقسه بواوقوويورتده چيرايليک يازيش ورسامليک بوليمي هم موجود دور. 1384-نچي ييل کانکورسيناويده هم بوعالي اوقوويورت طلبه لري اوزلريدن مؤفقيت لرکورکوزيب الردن (45) کيشي لري کامياب بوليب وطن نينگ عالي اوقوتيش مؤسسه لريگه کيريشگن لرو1385 –نچي ييل کانکورسيناويگه طلبه لردن (96) کيشي سي کيريب اولردن (87) کيشي سي کامياب بوليب وطن نينگ تحصيلي مؤسسه لريگه کيريشگن لر.
چهارم-- اندخوي آيدين عالي اوقوويورتي 1384-نچي ييل قوس آييده اندخوي اولسوال ليگيده اوزفعاليتيگه باشله دي بوعالي اوقوويورت ده هم، کانکورسيناويدن بشقه مکتب نينگ عموم مضمون لر(کمپيوتر، انگريزتيلي، اوزبيک تيل وادبياتي، دري وديني علم لر) اوقيتيله دي.1384-نچي ييل اندخوي ده کانکور سيناوي باشلندي بواوچون طلبه لر1385-نچي ييلده اصلي کانکورسيناويگه کيريشدي اوييلده طلبه لردن (23) کيشي امتحان بيريب اولردن (11) کيشي ايريم بخش لرگه کامياب بوليب وباشقه لرايسه نتيجه سيز ديب اعلان بوليندي
پنجم -- 1384-نچي ييل عقرب آييده کانکورسيناويگه تيارگرليک کورسي طلبه لراوچون تخارولايتيده باشلندي.
ششم-- 1385-نچي ييل ميزان آييده مزارشريف شهريده بوموسسه نينگ بيربوليمي آچيليب اوزفعاليتي گه باشله دي بومزارشريف ده گي بخش تمانيدن بلخ پوهنتونيده (18) کيشي اوقوچي گه ياتاق خانه(ليليه) توزه ليب اوييرده ايمک وايچمک لرهم تأمين لنه دي.
هفتم --- تخارعالي اوقيش موسسه سي هم 1385-نچي ييل عقرب آييده اوزفعاليتي گه باشلب بوموسسه هم وباشقه موسسه لرکبي خيلمه خيل بخش لرکانکورسيناوي، ساينس مضمون لري، کمپيوتر، انگريزي تيلي، اوزبيکي تيل ادبياتي دري وديني علم لردن عبارت دور. حاضرايسه بوموسسه ده (1200) کيشي تعليم کوريب ايل علاقه سيني اوزتمانلريگه تارتيشگه سبب بوليب قيزلراوچون هم بيرايريم اوقيتيش موسسه سي آچيلسه کيرک بوايش اوچون فعاليت لرنينگ دوامي بار انشاء الله 1387-نچي ييل نينگ حمل آييده قيزلراوچون هم ينگي اوقيش موسسه آچيلماقده
هشتم-- وينه هم بوعالي اوقيش موسسه سي تمانيدن محلي نشريه لرآتيده آيدين سرپل، آيدين اندخوي، آيدين بلخ ماهنامه لروآيدين فارياب هفته نامه سي کبي بيرقطارنشريه لرخلق علمي وفرهنگي درجه سيني يوقاري آليب باريش اوچون چاپ گه تاپشيريلگن دور. حاضرگي پيتده فارياب ولايتيده بيرموسيقي چيلرگروپي محلي هنرمند لردن تشکيل تاپيب بوموسسه (اوييشمه) حمايه سيده فعاليت قيله دي
نهم-- 1385-نچي ييل نينگ مبارک روزه آييده بواوييشمه تمانيدن بيرليک واتفاق چيليک بومبارک افطاريه ني شانلش اوچون فارياب، سرپل، اندخوي وشوکبي مزارشريف وکابل موسسه لريده افطاريه ترتيب تاپگن ايدي يوزلرچه دولت ارباب لري، آقسقال لر، استادلرو اوقوچي لرنينگ آته لري قيزغين علاقه بيلن قتنشنگن ايدي لر.
دهم -- بعضي کتاب لرهم بواوييشمه تمانيدن چاپ بوليب چيقگن دور:
1- خط بابري ( محقق محمد حليم يارقين)
2- ايسکي تاريخيميز( محقق عبدالرحيم معصومي)
3- امام بخاري نينگ آثاري وحياتي حقيده . ينه هم اميد قيله ميزکه بوفعاليت لرني باشقه ولايت لرده وطن بوييچه وسعت بيريب علمي وفرهنگي فعاليت لريميزکوپي تيرسک بويولده بيرينچي دن دولتي مقامات واولسيميزکمک لري خصوصاً (اينقسه) اولکه سيورسوداگرلروتجارلرگه ضرورتي ميزبار. تا قيله آلسک بوکمک ييغيندي سي بيلن بويولده اولوسيميزاوچون يخشي وکوپراق خدمت قيلسک. کيلينگ لربير بيريميزگه قول بيريب عزيزاولکه ميزافغانستان ني نادان ليک قرانغوسيدن نجات بيريب علم وبيليم وعالي فرهنگ بيلن شوروزوکيله جکده يارقين قيلسک. (افغانستان ترقياتي ويارقين ليگي اوچون) اداري هيأتي افغانستان آيدين فرهنگي اويشمه سي

توران اجتماعی چ مدنی بنيادی نينگ همدردليك پيامی

2008-10-07T20:53:00.000-07:00

سناتور عبدالمجیدبدری عالمدن اۉتیشی مناسبتی ایله
توران اجتماعی- مدنی بنیادی نینگ همدردلیک پیامی
افغانستان اۉزبېکلری نینگ ‌تنیقلی سیاسی سیماسی، ملی تېنگسیزلیکلر گه چېک قۉییش یۉلی نینگ کوره‌شچن شخصیتی و حقوقشناس عالم رحمتلی عبدالمجید خان بدری نینگ تۉسیدن وفات اېتگن لیگی خبری بیزنی چقور قیغولنتیردی .
سناتور عبدالمجید بدری سکسان توقوزییللیک عمری نینگ یرمیدن کۉپراغینی حق وعدالت واجتماعی وملی تېنگ لیک تامین‌له‌نیشی یۉلیده کوره‌ش قیلیشگه بغیشله‌دی.‌اوشبوقلتیس وخوف وخطرگه تۉله یولده قدم قۉییش آسان اېمس اېدی، چونکه اۉشه زمان حکومتی نینگ چیده‌ب بۉلمس قییناق- عذابلری وآزادلیک حقیدن محروم اېتیشلر بویۉل یۉلاوچیلرینی هردایم کوتیب تورردی، بدری « چومچیق دن قورققن تریغ اېکمه‌یدی» دېگن مقال گه تَیه‌نیب، تینیم سیزکوره‌شیش دن بیرار لحظه هم توخته مه‌دی. او آزادلیکدن محروم اېتیلیب پلچرخی قماقخانه سیده یشه‌گن پیت لریده هم اۉز قومی وقانداشلری مملکتده گی باشقه قوملربیلن برابر کۉزده کۉریلیشینی طلب قیلردی.
تۉران اجتماعی – مدنی بنیادی، شاهی رژیم زمانیده‌ گی قومی واجتماعی تېنگسیزلیکلرگه قرشی کوره‌ش علمدارلریدن بیری حسابلنمیش رحمتلی سناتور عبدالمجید بدری نینگ بیوقت اۉلیمی نی افغانستان اۉزبیکلری وفاریاب ولایتی ضیالی لری اوچون بیر بویوک یۉقاتیش دېب بهاله‌یدی واوکیشی عالمدن اۉتیشینی اونینگ کۉز قره‌چیغلری حرمتلی انجنیرنامق کمال بدری وحشمت خلیل بدری گه، باشقه عایله اعضالری، میمنه ده‌گی قوم وقرینداشلری وفاریاب ضیالی لریگه تسلیت عرض اېتیب، تېنگری تعالی دن اوکیشی گه جنت مکان وقالگن لریگه اېسه صبروبرداش تیلب قاله‌دی.
تۉران اجتماعی-مدنی بنیادی باشلیق هیأتی

«ایپک یولی» ایککی یاشگه کیردی

2008-09-11T04:50:00.000-07:00

«ایپک یولی» ایککی یاشگه کیردی

محمد عالم کوهکن
امریکا نینگ کلیفورنیا شهریدن کورستولر بیریب باره دیگن « نور» نامیده گی خصوصی تلویزیون آرقه‌لی هفته ده بیر بار اوزبیک تیلیده کورسه تیله دیگن «ایپک یولی» برنامه سی اوزی نینگ ایککی یاشگه کیردی.

جسارت بیلن ایتیش کیره ک که «ایپک یولی» اوزی نینگ بیر ییل لیک فعالیتی دوامیده کوپچیلیک تماشاچیلرگه معقول و منظور بولدی و اولرنینگ کونگلیدن اوزیگه مناسب اورین ایگلَه دی.

اوشبو مناسبت بیلن بیرینچیدن «ایپک یولی» متصدی سی ملتسیور ژورنالست خانم فوزی آرال همده « نور» تلویزیونی مسوول لرینی صمیمانه تبریکلب، آلدینده گی ایشلری گه اولکن مؤفقیتلر تیله یمن.

«ایپک یولی» نینگ اوز بیننده لری دقتینی جلب ایتیشده، برنامه نی تیارلوچی فوزیه خانم نینگ رولی کته بولگنی گه هیچ قنده ی شک - شبهه یوق البته .

تلویزیون برنامه لرینی تیارلش، عاموی اخبارات واسطه لریده قیلینه دیگن فعالیتلرنینگ اینگ مشکلی و کوپ محنت ولازم استعداد، قابلیت طلب قیله دیگن آغیربیر ساحه حسابلنه دی. اینیقسه اوزبیکلر جماعه سیدن چیتده توریب، اوزبیک تیلیده تلویزیون کورسه تولرینی تیارلب تقدیم ایتیش، قاله ویرسه بیننده لرآلقیشیگه سزوار بوله دیگن درجه ده برنامه لر بیریش اوچون کته مهارت لازم .

انه شو ساحه ده موجود امکانیت سیزلیک و تورلی مشکللر گه قره می اوزقابلیتینی کوز- کوز قیلیب بیر ییلدن بیری تلویزیون برنامه لرینی مؤفقیتلی طرزده آلغه آلیب باره یاتگن فوزیه آرال، تثنالرگه ارزیگولی انسان.

اوزاق اوتمیشلردن بیری اوز تیلی، ادبیاتی و مدنی - فرهنگی امکانلریدن بی بهره سقله نیب کیلگن افغانستان اوزبیکلری آلدیده بوکون اوز فرهنگی حیاتینی رواجلنتیریش لری اوچون هیچ قنده ی قانونی توسیق موجود ایمس. شونده ی مناسب شرایط دن فایده له نیش، افغانستان اوزبیکلری اینیقسه فرهنگیلر، روشنفکرلر و قلم اهلیگه تیگیشلی مساله.

بیزنینگ فرهنگی لریمیز قه ییرده بولمه سینلر اوشبو ساحه ده اوزلریدن جسارت کورسه تیب ایجابی سعی حرکتلرنی یولگه قوییشلری لازم.

کلیفورنیادن نشر ایتیله دیگن « نور» خصوصی تلویزیونی آرقه لی هفته ده بیر مرته بیرساعتلیک «ایپک یولی» برنامه سی نینگ دوام ایتدیریلیشی بونگه یخشی مثال بوله آله دی.
«ایپک یولی» اوز فعالیتلری دوامیده افغانستان اوزبیکلری‌نینگ بوکونگی حیاتی و اوتمیشی دن خیلمه خیل لوحه لر بیریش آرقه لی در حقیقت کته خذمت قیلیب کیلماقده.

خارجده گی وطنداشلریمیزنی افغانستان ایچکریسیده گی احوال، اینیقسه اوزبیکلرنینگ سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و مدنی حیاتیدن آز می کوپ می باخبر قیلیب بارماقده.

«ایپک یولی» اوز ادبی و فرهنگی برنامه لی آرقه‌لی افغانستان اوزبیکلری نینگ مملکت ایچکریسیده گی فرهنگی فعالیتلری، شاعر ویازووچیلرنینگ ایجادی ایشلری و یوتوقلری توغریسیده معلوماتلربیریب، قطار ادبی سیمالریمیزنی اوزبیننده لری گه تنیتب باره یاتگنی هم علیحده تحسین گه سزاوار.

حاضرگی کونده افغانستان اوزبیکلری‌نینگ مملکت ایچکریسیده هم تشقریسیده هم نه فقط «ایپک یولی» کبی برنامه لر، بلکه شونگه اوخشه گن اوزبیک تیلیده کورسه تولر بیره دیگن تلویزیون لرگه احتیاجی بار. بونده ی بیر مهم آرزولرگه ایریشیش ملی غیرت، جسارت و فدایی لیک طلب قیله دی.

بیرینچیدن بیزنینگ بای بدولت و ملی حس تویغوگه ایگه ملتداشلریمیزنینگ بو ساحه ده عملی قدملر تشلشلری کیره ک بوله دی. عین حالده هربیر اوزبیک هم کیله جکده بونده ی ملی - انسانی نیتلرگه ایریشیش اوچون به حال قدرت یاردم بیریب بیله دی. مساله نینگ بو تامانی البته ملی - مدنی تشکیلاتلریمیزنی هرتامانلمه قوللب قوتلش و حمایت ایتیش آرقه‌لی میسر بولیشی ممکن.

بیز بوندن اولکن آرزولرگه ایریشیشنی «ایپک یولی» نی حمایت ایتیشدن باشله شیمیز کیره ک.
افغانستانلیک اوزبیکلر اینیقسه خارجده حیات کیچیره دیگن ملتداشلریمیز «ایپک یولی» نی قوللب قوتلب اونی کیله جکده وقت ساعتلری نینگ کوپه ییشی و دنیا نینگ اکثریت منطقه لری جمله دن اروپا و آسیا اولکه لریده استقامت قیله دیگن اوزبیکلر کوره دیگن سویه گه ییتیشی اوچون یاردم کورسه تیشلریگه احتیاج بار!

11 september 2008
alim_kohkan@yahoo.com

خبر فرهنگی - تهيه كننده داكتر فيض الله ايماق

2008-07-27T08:43:00.000-07:00

مدنیت خبرنامه سی

--------------------
2008ییل ،25 جولای
تورنتو کانادا

2008ییل، 25جولایده،کانادا مملکتی تورنتو شهر،
(Le Jardin bankuet Hall)
لیده ،دستگیرقل خان بیکزاد قیزی گلگون بیکزاد وسید احمد زاده اوغلی س.بکتاش احمد زاده لرنینگ نکاح مراسمی بولیب اوتدی.بو مراسمگه 400دن آرتیق مهمانلر قتنشدی.توی مراسمی اوزبیکانه طرزده بولیب اوتدی،بو مراسم مهمانلر دلیده، اونیتیلمه یدیگن تاءثرات قالدیردی،دیسک مبالغه بولمه یدی.
بیرینچیدن کیلین-کیاو اوزبیکانه کییم کیگن حالده ،یار-یار اشوله سی آهنگی آستیده هال گه تشریفبویوریشدی و اولراوچون مخصوص تیارلنگن جایدن جای آلیشدی. شوندن سونگ اوزبیک ملی رقص قوشیغی ینگره گنده، هالدن بیر عده کیلین-کیاو نینگ همیاشلری ملی (اوزبیکانه) کییم کیگن طرزده، رقصگه توشیشدی.
کیلین نینگ خاله سی" ایپک یولی" تلویزیون کورسه تولری متصدی سی فوزیه آرال حبیبی توی مراسمینی آچیق دیب اعلان قیلدی.فوزیه جان ،اینگ اولا،تویگه قتنشگن مهمانلرنی قوتله ب، تورک اوزبیک مدنیتی ، اینیقسه، توی مراسمیگه خاص بولگن عنعنعه لر حقیده گپیردی.فوزیه آرال شونینگ دیک توی مراسمی فقط موسیقه ورقصدن عبارت بولمسلیگی، تویلرده ،کیلین-کیاولرنینگ یقینلری دل سوزلرینی آیتیشگه رخصت بیریلیش باره سیده توخته لیب اوتدی. او، شو کبی، کیلین- کیاوگه اته ب یازیلگن م.اسحاق ثنانینگ شعرینی اوقیگندن کیین،کیلین- کیاونی تبریکله ش اوچون تورنتو جماعه سیده تنیلگن ژورنالیست وشو دیارده باسیلیب چیقه دیگن "اندیشه ی نو" آینامه سی تحریر هیاءتی اعضاسی داکتر فیض الله ایماق،همده افغانستان رادیو تلویزیونی وتاشکند خلق ارا رادیوسی سابق سخندانی انابت ایماقلرگه سوز بیردی.
داکتر ایماق مذکور مراسمده، سوزگه چیقیب، مهمانلرنی تویگه قتنشگنلری باعث قدملریگه حسنات دیدی.او اوز سوزینی دوام ایتتیریب، کیلین-کیاوگه خطابا" شونده ِ دیدی:
"تویلر مبارک بولسین !
عزیز جیینلریم وجگرلریم گلگون جان بیگزاد وس.بکتاش احمد زاده!
سیزلرنینگ نکاح تویلرینگیزنی اوز نامیمدن ،اندیشه ی نو آینامه سی ایجادی اعضالری، قاله ویرسه، کانادا جماعه سی افغانستانلیکلر مدنی جماعه سی نامیدن صمیمی، مبارکباد ایتیب، سیز یاشلرگه یره تگندن،صحت-سلامتلیک، بخت -سعادت تیله ب قاله من.
عزیزلر!
کیلگوسیده اووه لی- جووه لی بولیب، حیات کیچیرینگ. امیدیم شولکه، الله تعالی سیزلرگه گوزه ل،ساغلام وآدابلی فرزند اعطا قیلسین! آته-آنه لرینگیز ، قه یین آنه- قه یین آته لرینگیزنی هردایم اعزاز لنگ.
سوزیمنی توگه تر ایکن من، ینه بیر کرره،حشمتلی و طنطنه لی نکاح تویلرینگیزنی چین دلدن تبریکله ب ، سیزلرگه، پروردگار عالمدن، بخت- سعادت، گوزه ل تورموش حیات آرزو قیله من. سیزلرنینگ بیغرض دعا گویلرینگیز:
داکتر فیض الله ایماق
شونینگدیک، داکتر ایماق افغانستان تورکلری فرهنگی فدرسیون رییسی داکتر همت فاریابی، افغانستان تورکلری نینگ بویوک یازوچی وتدقیقاتچی سی پروفیسر داکتر عنایت الله شهرانی تامانلریدن توی مناسبتی بیلن ییتیب کیلگن تبریک سوزلرینی مهمانلرگه اوقیب، ایشیتتیردی.
همچونین بی بی حاجی انابت ایماق کیلین-کیاولرنی تبریکله ب،اوزبیک خلقی نینگ آغزه کی ایجاد نمونه لری(اولنگ یار-یار)لرنی خاص آهنگ بیلن معیاریگه ییتکه زیب،اوقیدی.قوشیقلرنی تینگله گن مهمانلر،انابت جاننی ایزمه -ایز قرصکلربیلن آلقیشله دیلر.
شونی علیحده قید ایتیب اوتیش جایزکه،نکاح مراسمیده ینگره گن تورک اوزبیک قوشیقلری، کیلین- کیاو همیاشلری نینگ اوزبیکانه کییم-لباسلری توی طنطنه سیگه ینه ده اولکن طنطنه-حشم قوشدی،دیسک مبالغه بولمه یدی.
تویگه اشتراک ایتگن مهمانلر:
"حقیقتا"توی تویگه اوخشه دی، بیز آته-بابالریمیزدن قالگن بای ،مدنی میراثیمیزنی توی اینیقسه،نکاح تویی مراسملریده رعایه قیلیشیمیزدرکار"،- دییشدی.
شونی آیتیب اوتیش لازم که،هر بیرتوی مراسمی دستورخوانی،تورلیچه بیزه تیله دی،اما بوگونگی یازیلگن دستورخوان اوزی نینگ رنگ به- رنگلیگی بیلن تماما" اجره لیب تورر دی.
توی مراسمی کیچ ساعت 4گه قدر دوام ایتدی.عجبله نرلیسی شونده که، ساعت 4ده هم هالنی ترک ایتیشگه هیچ کیم راضی ایمسلیکلرینی اظهار ایتیشدی.هربیرنرسه نینگ سونگی بولگه نی کبی بوگونگی توی مراسمی هم ، اوز نهایه سیگه ییتدی.
هردایم توی بولسین! تینگری تعالی هربیر بنده سینی یامان کونلردن سقله سین.آمین یا رب العلمین!
خبرنگار:داکتر فیض الله ایماق
# # # # #
توی مراسیمده انابت ایماق تاما نیدن اوقیلگن(اولنگ یار-یارلر)دن مثال کیلتیرماقچیمیز .بو خلق ایجادی نمونه لری داکتر ایماق نینگ 1980 ییلی، کابلده، دری ترجمه سی بیلن باسیلیب چیققن(خلق دردانه لری)کتابیدن ،بعضی بیر اوزگرتیریشلربیلن کوچیریب آلینگن:

اولنگ یار-یارلر
---------------
قیزیل-قیزیل خورازلر خرمن ساچرها اولنگ،
قیز کورمه گن ییگیتلر،تنگه ساچر های اولنگ.
اولنگ-اولنگ،جان اولنگ،اولنگ کوپدیر های اولنگ
اولنگ بیلگن تیلینگدن،مینگه اوپتیر های اولنگ.
چمیلدیغینگ ارقه سیده شیلدیر-شوقین های اولنگ،
"بیکزاد" قوشگن قوش بازوتگه، کیلدی ذوقیم های اولنگ.
کیلین کیلگن حویلینی"گلف"ده دینگلر های اولنگ،
آت باغلنگن قازیقنی طلا دینگلر،های اولنگ.
ایککی صندوق بیر-بیریگه رخ بیره دی،های اولنگ،
ایککی قوده بیر-بیریگه توی بیره دی،های اولنگ.
قیزیل-قیزیل خورازلر خرمنده دیر، های اولنگ،
قیز کورمه گن ییگیتلر ارمانده دیر،های اولنگ.
تویخانه نینگ اوتینی ارچه ایمیش ،های اولنگ،
"گلگون" جان نینگ کویله گی پرچه ایمیش، های اولنگ.
"احمد زاده"حویلیسی دروازه لیک ،های اولنگ،
"بکتاش"گه توی جونتدی،آوازه لیک،های اولنگ.
چیمیلدیغینگ متاعسی مروریدیر،های اولنگ،
"بکتاش"جان نینگ اوزلری سروریدیر،های اولنگ.
چیمیلدیغینگ ارقه سیدن طباق آلی،های اولنگ،
"گلگون"،"بکتاش"آغزلریدن سباق آلی،های اولنگ.
تویخانه نینگ اوتینی یولغین ایمیش،های اولنگ،
"گلگون"جان نینگ کویلگی گلگون ایمیش،های اولنگ.

کیچه سی ساوچی کیلدی "گلگون"اوچون،یار-یار،
"گلگون"نی توی قیلماقچی "بکتاش"اوچون،یار-یار.
"ثریا"جان یورینگلر، توی کیته یلیک،یار-یار،
"گلگون" جان نینگ کونگلینی خوش ایته یلیک،یار-یار.
اوزین-اوزین ارغمچی کوککه ییتر،یار-یار،
"بکتاش"بیرگن تویلری ایلگه ییتر،یار-یار.
های-های اولنگ،های اولنگ،آی آچیلسین،یار-یار،
"گلگون"کیلگن اویلرگه،گل آچیلسین،یار-یار.
اویگه توشلگن قالین نینگ بیر گلیمن،یار-یار،
"بکتاش"بیلن"گلگون"نینگ،بلبلیمن،یار-یار.
های-های اولنگ های اولنگ، آی باتمه سین،یار-یار،
کیلین کیلگن کیچه لر، تانگ آتمه سین،یار-یار.
ارابه نینگ تگیگه سیپدیم کیپک یار-یار،
"گلگون"جان نینگ کییگنلری بری ایپک،یار-یار.
"بیگزاد"بای نینگ حویلیسیدن اوچدی اوردک یار-یار،
"احمدزاده" حویلیسیگه توشدی اوردک،یار-یار.
"بیکزاد"بای نینگ حویلیسیدن آشیرینگلر،یار-یار،
"گلگون"نی تیز "بکتاشگه"تابشیرینگلر،یار-یار.

آلتین تاج، خانم کبرا کیوان نینگ ایلک شعر توپلمی سنله دی

2008-05-03T09:58:00.000-07:00

آلتین تاج

محمد عالم کوهکن
شاعر و ژورنالست


	آلتین تاج، خانم کبرا کیوان نینگ ایلک شعر توپلمی سنله دی

اوزبیک تیلیده قلم تیبره تیش و ایجاد ایتیش بیر نیچه ییلدن بیری افغانستان اوزبیکلری آره سیده استه سیکین کینگ توس آلماقده

بونگه اتنیک اوزبیکلرنینگ اوزاق دور اوز آنه تیلیده اوقیش، یازیش وایجاد ایتیشلریگه قانونی توسیقلر و تورلی سیاسی تضییقلردن فارغ بولیب، کوپ ییل لیک محرومیتلردن سونگ بیرقطار ایرکین لیکلرگه ایریشگن لیکلری سبب بولگن

سونگی ییللرده اونلب کیشی یاش قلمکشلر اوز آنه تیلیده یازیش و ایجاد ایتیشنی مشق قیلیب کیله یاتگنلری نینگ گواهی میز

بو آره ده عیاللرنینگ اوشبو کروانگه قوشیله یاتگنلیکلری هم قوانرلی

سونگی پیتلرده افغانستانلیک اوزبیک یازوچیلر و شاعرلرنینگ ایجاد نمونه لری کتاب و توپلملرشکلیده چاپ ایتیلیب، اوز اوقوچیلری گه تقدیم ایتیلماقده

یقینده رحمتلی کبرا کیوان قلمیگه منسوب "آلتین تاج" ناملی توپلم اولوغ بیگ میرزا انجمنی تامانیدن باسیلدی

توپلم کبرا کیوان نینگ 60 گه یقین اوزبیکچه شعرلری همده 70 عنوان دن آشه راق دری تیلیده گی شعرلرینی اوز ایچیگه آله دی

توپلمده گی شعرلرموضوع جهتیدن ایریم اجتماعی، سیاسی و تورلی مناسبتلرگه بغیشلب یازیلگن و شکل جهتیدن هم خیلمه خیل

شعرلر

بیزکبراکیوان نینگ بو شعر توپلمینی اوزبیک شعر و ادبیاتی، اینیقسه عیاللر شعر و ادبیاتیده بیر یوتوق و اونوملی حرکت دیب، بها بیره میز؛ بیراق بیر- ایککی مهم نکته نی هم ایتمه ی اوتالمسلیگیمیزدن عذرسوره گن حالده، قوییده گیلرگه سیزعزیزاوقوچیلرنی چارله یمیز: ...

شفیقه یارقین

شاعراوز حیاتیده تورلی عروض وزنیده همده چارپاره و آق شعر یازیشنی تجربه قیلگن

"آلتین تاج" توپلمی گه دکتور شفیقه یارقین طرفیدن یازیلگن مقدمه ده شاعرایجادیگه تنقیدی نظر تشلنه دی

خانم یارقین درحقیقت رحمتلی کبرا کیوان نی افغانستان کبی قالاق بیر جامعه ده اوز قولیگه قلم آلیب ایجاد ایتگنی نی صمیمی آلقیشله یدی

شفیقه یارقین: "بیزکبراکیوان نینگ بو شعر توپلمینی اوزبیک شعر و ادبیاتی، اینیقسه عیاللر شعر و ادبیاتیده بیر یوتوق و اونوملی حرکت دیب، بها بیره میز؛ بیراق بیر- ایککی مهم نکته نی هم ایتمه ی اوتالمسلیگیمیزدن عذرسوره گن حالده، قوییده گیلرگه سیزعزیزاوقوچیلرنی چارله یمیز: ...ِ" دیب یازه دی

شاعر شعری نینگ یخشی و ناقوله ی تامانلری اوستیده توخته لیشگه حاجت یوق. بو ایشنی شعرشناسلر و منتقدلرگه قالدیرگن حالده، افغانستان اوزبیکلری جماعه سی نینگ مدنی حیاتی نینگ موجود مشکللر و کمچیلیک لرگه قره می اوز آنه تیلیده جسارت قیلیب قلم تیبره تگن عزیزلرگه حسناتلرایتیش کیره ک

بو اورینده اوز حیات دوریده آنه تیلینی جان- دلدن سیویب قولیدن کیلگنیچه ایجاد ایتیشگه جزم ایتگن رحمتلی کبرا کیوان نینگ ابدی جایی جنتده بولیشینی آرزو قیله میز

کبرا کیوان

عبدالجلیل کلانتر قیزی کبرا کیوان 1339 هجری شمسی ییلیده فاریاب ولایتی مرکزی میمنه شهریده دنیا گه کیلگن

اوشبو شهرده تعلیم آلیب، فاریاب پیداگوژی انستیتوتینی بیتیرگن

او بیرنیچه ییل اوقوتوچی صفتیده میمنه مکتبلری حمله دن فاریاب ولایتی نینگ پیداگوژی انستیتوتیده درس بیرگن

کبرا کیوان 1374 ییل نینگ قوس آییده میمنه شهریده وفات ایتگن

هجران خیمه سی

کیتدی هجریدین یوره ک اوزره قوییب دور داغ داغ
ایککی دنیا ده تاپیلمس اول کبی آچیق قباغ

ای کوزل! نوریدین توشکن ایردی کوکسیمه
نیلاریم کیتدیز یانیمدین نی قیلای بولدیز اوزاغ

مین یوره ک قانی بیله یازدیم بو شعرنی دلبریم
تا غم و دردیم بیلیب، سوزیمگه توتسنگیز قولاغ

زخم هجریز آستیده بس آه و حسرت دور سپر
کوز یاشیم توکسم نگاریم قیلمه گی سیزمو فراغ؟

بلبل بی خانمان دیک هر نفس یادیمده سیز
گل کبی چقنب کیلینگ کیم چقنه گی مین باغ باغ

هر قرا تونده قالیشده نور(کیوان) بولسه گر
پارلنیب تورگه ی اوییمیز بیزگه باردور چلچراغ

کتاب بیلگیسی

کتاب آتی : آلتین تاج
مؤلف : کبرا کیوان
کمپوز: انجیلا هدایت
جلد طرحی : علیشیرهدایت
چاپ ییری : مزارشریف، میرزا اولوغ بیگ مطبعه سی
چاپ ییلی : 1387، حمل آیی

اوغوز خانین تورک میللتی ایچین دوعاسی

2008-05-02T12:52:00.000-07:00

اوغوز خانین

تورک میللتی ایچین دوعاسی

اولو تانری

گؤزه ل تانری

گؤک تانری

سن تورکو و تورک یوردلارینی قورو!

دوشمان شریندن ساخلا.

تورکو ایگیدلیکده دائیم ائت.

تورکو ارلیک داعواسی ایله یاشات.

تورکو گرچکچی یاپ.

تورکون گؤنلؤنه هر شی دن اؤنجه، حتی قورساغینا(معده سینه) اکمک قویماسیندان اول، تورکلوک سئوگیسینی قوی!

تورکو ایده آل ایله یاشات و ایده آلی حقیقت یاپمایا چالیشسینلار.

تؤره لرینی جانلاری گیبی ساخلات.

تورکه راحاتلیق وئرمه، بلکی ترسینه زحمته آلیشدیر.

زحمتله اوره کلری و بدنلری دمیر گیبی اولسون.

بو سایه ده تورکه یؤکسک چالیشما قودرتی وئریرسین.

تورکو فعّال، جوّال(داورانیشلارینی سورعتلی و کسین) ائدرسین.

تورکه ده گیشمز بیر سجیّه وئر.

زامانلا تورکون سجیه سی، ده گیشمه سین، ساده تکمل ایله تعدیلات گؤرسون!

اولو تانری

میللی قووت، ناموس، اخلاق، آزیم (ایراده)، ثوبات، ایده آل، تورکوچولوک روحو، یورد سئورلیک، عیلیم، صنعت، تشکیلات، اینتیظام، بدن قووتی و زنگینلیک ایله حاصیل اولدوغوندان، تورکه بونلاری وئر!

تورکدن حیرصیز (اوغرو)، ناموس سوز تؤره سه، همن قهر ائت!

تورکه منلیک، همده یؤکسک بیر منیلیک وئر.

تورک نفسینه قارشی اعتیماد صاحیبی اولسون.

تورکو موحاکه مه لی(اینجه دوشونجه لی) ، جیددی آدام اورلاق یارات.

حیسی یاتینا قاپیلیب، اؤفکه(عصبانیت) ایله آیاقلانماسین.

بیردن باروت گیبی پارلاماسین.

دائیما سویوق قانلی اولسون.

تورکو هر میللتدن جسور یارات.

اؤج(اینتیقام) آلماغی تورک آصلا اونوتماسین!

اولو تانری

ناموس سوز بیر تک تورک یاراتاجاغینا، دونیایی ییخ... داها ایی!

نه قدر قورخاق تورک وارسا هامیسینی هلاک ائت!

تورک موقاییسه قابیلیتینی موحافیظه ائتسین.

یالنیز آغیل و منطیق دئییلن شیلره بوراخما اونو!

صبیرلی و درده دایانیقلی اولسون.

ایراده سی چلیک گیبی اولسون.

دؤنک(اینانجینی و دوشونجه سینی سیخ سیخ ده گیشدیره ن) تورک یاراتما!

تورکلری میمون ایشتهالی(سورعتله هوسله نیب هوسینده ن دوشن) یاپما!

تورک دائیما ایحتیاطلا آدیم آتسین.

کیمسه نین تاتلی دیلینه اینانماسین.

کیمسه یه ایمنیت اولماسین!

چالیشما ذکادان اوستون بیر قیمت اولدوغوندان، تانری، سن تورکو چالیشقان ائت!

تورکون عمرو چالیشماق ایله گئچسین.

اونا دائیما چالیشما عشقی وئر!

هله ائل بیرلیگی ایله چالیشماقی عادت ائتسین.

تمبل تورکو همن اؤلدور.

تورکه هر میللتینکیندن اوستون ذکاء وئر.

ذکا و چالیشما ایکیسی بیر آرادا اولونجا، تورکون اؤنونده دورولماز.

میللی بؤیوکلوگون تک شرطی یوکسک ایده آلدیر، بونا آلیشماق ایچینده یوکسک اخلاق، فداکارلیق و ثوبات لازیم اولدوغوندان تورکلری اخلاقی، ثوباتلی و فدایی قیل.

تانری، تورکلری سن کندی الین ایله بیرلشدیر و هر شئ دن اول روحلاری بیرلشسین.

اونلاری تک بیر کولتور آلتیندا بیرلشدیر.

تورکو تؤره سینه صادیق قیل، تانری،تورک بودونو: بیلینیز کی آتالار تؤره سی عصیرلرین تجروبه سی ایله حوصوله گلمیش بؤیوک بیر حیکمتدیر.

تانری منی تؤره یه دوخونماقدان و دوخوندورماقدان ساخلادی و ساخلاسین.

اولو تانری

تورک میلله تینی لافچی ده گیل، الیندن ایش گلیر اینسانلار ائت.

بیر شی سؤیله مک وظیفه یاپماق ده گیلدیر.

اونو گرچکدن یاپماق و یاپتیرمانین وظیفه اولدوغونو بئیینلره سوخ!

گؤزه ل تانری

سنه هامیسیندان چوخ یالواردیغیم شودور:

تورکو دالقاووکلوقدان(یالتاقلیقدان) قورتار!

دالقاووکلوق و اونون امثالی واسیطه لره زنگین اولماقدان قورو!

تورکه حقسیز پارا قازانما حیرصی وئرمه!

دالقاووکلاری یوخ ائت!

آمان تانری

تورک، عائیله، تؤره و دیسیپلینینی هر شیئدن اول قورو.

تورک، توپراغیندا حورّلر یاشاسین.

عدالتدن باشقا بیر شئ حوکوم سورمه سین.

سن تورکه طبیعی شئیلره و طبیعته قارشی سئوگی وئر.

تورک یوردوندا یوخسوللوق او قدر آزالسین کی فقیرلیک سوچ ساییلسین!

دونیانی یارادان یوجه تانری

تورکه اینسانییتدن اول تورک میللتینی دوشوندور!

اینسانلارین اینسانیت دئدیکلری شیء، گؤز بویاماق ایچین ایجاد ائدیلمیش بیر بویادیر. اینسانیت ماسکاسینی داشییان اؤیله میللتلر واردیر کی ماسکالارینین آلتیندا جاناوارلار یاشار!

اینسانیتی گؤره ن اولمادی.

تانری، تورکه ساغلام و قالیجی، ایراده وئر.

گوچلوکلرده(چتینلیکلرده) صبرینی، تحمولونو، عینی زاماندا غیرتینی آرتیر.

اونا اساس اولاراق وظیفه محبتی و مسئولیت دویغوسو وئر.

مسئولیتی تورک یوردوندان اکسیک ائتمه!

ان بؤیوک قووه تین، تورکلوک عشقی اولدوغونو ، تورکه اویره ت.

تانری

تورکجه قونوشولان، تورکه یوردلوق ائتمیش اولان یئرلری، قیامتیه قدر تورکون حوکمو آلتیندا بوراخ.

یوجه آلله تورکو قوروسون!

چئویرن: فرزاد صمدلی

شبرغان طلا تیپه سی نینگ تاریخی اهمیت

2008-04-20T13:31:00.000-07:00

شبرغان طلا تیپه سی نینگ تاریخی اهمیتی؟

سید اسماعیل مشفق سانجی
یازوچی - شبرغان


	شبرغان شهریده گی طلا تیپه نینگ تاریخی اساسآ زردشتیلر دوریگه باریب تاقیله دی

‹‹طلاتيپه›› تاريخي، عين حالده صنعي بير تيپه ليك دير كه شبرغان شهري شمالشرقي تمانيده، بوشهردن آلتی كيلومتر اوزاقليكده واقع بولگن و‹‹يموشك›› ياخود يمشي قلعه تاریخي قلعه سي نينگ جنوب تمانيده اوندن بيركليومتر اوزاقليكده جايلشگن

بوتيپه ليك تيكيس و سرسبز ييرده قرارتاپيب، هربير سينچكاو انسان دقتيني اوزيگه تارته دي

طلاتيپه تاريخي حقيده معلومات آز بوليشي گه قره مه ي، ايچكي وتشقي باستانشناسلر نينگ اوييرده قولگه كيلگن پيشيق وخام خشت لر و باشقه نرسه لر اوستيده آليب بارگن تدقيقات ايشلري، اينيقسه سابق شورالر اولكه لابراتوارلريده مذكور ماده لر نينگ تحليل وتجزيه قيلينيشي عاقبتيده معلوم بولگن كه اوشبو قديمي آبده، اوتميش ده بويوك بير عمارت بوليب زردشت نينگ معبد لريدن بيري بولگن

بيراق يوزلب ييل اوتيشي بيلن اسكندر مقدوني نينگ جنوبي آسيا تمان قوشين تارتيشي، يعني بلخ ده يوناني –باختري حكومت برقرارليگي دوريده، اولگي عمارت قيته تيكله نيب وزردشتي معبد اورنيده، بودايي مذهب عبادتخانه سي قوريلگن

اوشبو بودايي عبادتخانه عمارتي هم بعضي انساني ويا هم طبيعي اوزگريشلر عاقبتيده ينه بير مرته زمان اوتيشي بيلن ويرانه گه ايله نيب اونينگ خشت و باقه انشاآت ماده لري توشيب توكيليب، نهايتده حاضرگي تيپه ليكني تشكيل ايتگن و بو تيپه ليك كوشاني پادشاه لر عايلوي قبرستاني گه ايلنگن

افسوس بيلن ايتيش كيره ك كه كوشانيلر سلاله سي حاكميتي انقراض گه اوچره گنيدن كيين، طلاتيپه هم آهسته – سيكين تاريخ حافظه سيدن اونوتيله باشله دي و اونينگ مادي و معنوي بايليكلري خروار خروار توپراق تگيده قاليب كيتدي

طلاتيپه بونده ی تاريخي اوتميش بيلن بيرگه اوشه كوشاني لر انقراضيدن، 20 عصر سكسانينچي ييللريگه قدر فقط بيرتوده توپراق معني سيده گي طلاتيپه نامي بيلن يشه ب بو مدت ده هيچ كيم نينگ دقتيني اوزيگه جلب ايته آلمه دي وهيچ كيم هم اونينگ يير آستي خزينه سيده خبردار ايمس ايدي


	طلا تیپه ایلک مرته سابق شورا اتفاقی نینگ باستانشناسلری تمانیدن بیلگیلندی

افغانستان و سابق ساويت اتفاقي باستانشناسلريدن عبارت اون بير كيشي ليك بيرهيأت(اولر افغانستان ليك عبدالحبيب اعظمي، محمد آصف شرقي، محمد عارف عنايت ومحمد جان نعيم و سابق شوروي ليك ويكتور ايوانوويچ، ولادمير بوري، ولادمير ييروف، خواجه نيازوف، سليمانوف، حكيموف وبوري پلاتف لردن عبارت ايدي لر) ايلك مرته 1968 م.ييلده ‹‹يموشك›› يا خود يمشي قلعه خصوصيده تدقيقات آليب باريش مقصديده شبرغان شهريگه كيلديلر

او تدقيقات جريانيده او قلعه بيركيلومترليگيده گي دومه لاق تيپه ني اوچره تديلر كه تشقي كورينيشي گه قره گنده اونده هيچ قندي بير مدنيت بيلگي لر كوز گه ايلينمه يدي

مذكور ايچكي وتشقي تدقيقاتچيلر گروهي بوتيپه اطرافيده قدم اوريش جريانيده بعضي سينيق سفال اشيالرني تاپديلر كه قوياش نوري تأثيريده اوز رنگ وجلا سيني يوقاتيب يوبارگن

تركمنستان جنوبي حدويدن تاپيلگن و اونينگ تاريخي ميلاد دن اولگي مينگ ييل گه باريب تقيلگن سفال اشيالر گه اوخشه ش اوشبو سينيق سفال لر هيأت ني تيوره گ اطرافده گي پخته كار دهقانلردن بوتيپه ناميني سوره ب آليش گه اونده دي

پخته كار دهقان اولرنينگ ايلك سواليگه بوتيپه نامي طلا تيپه دير ديب جواب بيردي

بير دهقان تيليدن بونده ي جواب ايشيتيليشي باستانشناس عالملر قلبي گه قوت بغيشله دي و اولر بوييرده بير مدنيت بارليگيدن ايشانتيردي وبو دومه لاق تيپه كوسيده بيرگنج بارليگيده آگاهلنتيردي


	باستانشناسلر طلا تیپه نی قازیشده محلی اهالیدن فایده لنگنلر

شونده ي قيليب افغانستان وشوروي باستانشناسلري افغانستان حكومتي عالي مقاملريدن اجازه آليب، روسيه باستانشناس عالمي نظارتي آستيده ارخيولوگيك قازيش ايشلريني باشلش گه قرارقيلديلر. كونيده 150 كيشي مردكار توتيب 1968 م ييلدن 1978ييلگه چه قيسقه مدتلي دم آليش لردن قطع نظر اون ييل قازيلمه ايشلرگه دوام ايتديلدي

قازيلمه ايشلري سونگي واوچينچي دوري 1977 م. ييل كوز فصلي ده باشله نيب، اولگي ديك دوام ايتديريلدي. بوقازيلمه لر نتيجه سيده معبدگه اوخشه گن بيرعمارت كشف ايتيلدي. قيش نينگ قهرتان ساووغي بومعبد حقيده معلومات توپله نيشي دن اول ايشلر توخته تيليشي گه سبب بولدي. باستان شناس لر گروهي كابل گه جونب كيتديلر

مذكور علمي گروه 1978 م. ييل كوز فصليده ينه هم كابل دن شبرغان گه كيليب، اولر توپراق آستيده گي گنج ومدنيت ني ايمس بلكه كشف ايتيلگن معبد اوتميشي ني انيقلش مقصديده قازيلمه ايشلريني دوام ايتديرديلر

معبد خرابه لريني كاولش نتيجه سيده، بيرقطار پيشيق وخام خشتلردن ايشلنگن ديوار لر تاپيليشي، بوييرده بيروقت لر بير عظيم عمارت بارليگي ني معلوم قيلدي

معبد نينگ اورته ديواريده ايشلنگن اوشبو خشت لر نمايان بوليشي بيلن باستانشناسلر اميد لري كوپه يدي وبوتيپه ده بيرمدنيت مركزي بارليگي اثباتلندي


	طلا تیپه نی قازیشده باستانشناسلر قیش و یازگه قره می ایشله گنلر

1978 م ييل آخرلريده دوامدار يامغير و توفان واقع بولگني باعث ينه هم قازيلمه ايشلري قيش فصلي اوتگينيچه وقتينچه ليك معطل قيلينيشي گه قرار قيليندي، بيراق اوشه ييل 16 نوامبريده توستدن بير قوياشلي كونده ايش تعطيل قيلينيشدن اول كوشانيلر خلق ارا علمي سيميناري برپا ايتيليش بيلن عين زمانده باستان شناس لر طلا تيپه ده گي بيرینچي قبر آلتين تابوتي ني كشف ايتديلر

اوشه تاريخدن باشلب باستان شناس عالملر باشليغي روس باستانشناسي تكليفي بيلن طلاتيپه منطقه سی نینگ خوفسيزليگي نی تأمين له نيشي مقصديده خوفسيزليك پوسته لر تأسيس ايتيلدي و اوشبو تيپه مادي ومعنوي بايليك لري ني قوروقلش جديت بيلن عملگه آشدي

بيراق باستانشناس گروه يشه گيديك اوي وييگيديك آذوق – آوقت ييترلر درجه ده بولمه گني وحددن تشقري ساووق هواگه قره مه ي اوز ايشلريني دوام ايتديرديلر و بوقازيلمه لر نتيجه سيده آلتين بيلن بيزه لگن بيرينچي، ايكينچي، تورتينچي، بيشينچي وآلتينچي قبر تابوتلر بيرين-كيتين كشف ايتيلدي واوشه زمان اطلاعات وفرهنگ وزيرليگي نظارتي آستيده اوشبو مدني يادگارليكلر دن رنگلي صورت لر آلينيب، وبير-بيرته افغانستان ملي موزيمي اشيالري صفتيده قيد وراجستر قيليندي

ديمك كمينه اوشبو سطرلر مولفي بونده يين ارخيو لوگيك قازيلمه لر گه بولگن عشق وعلاقه طفيلي اقتصادي قيين چيليك لر گه قره مه ي، جوده قلتيس يوللرني طي قيليب طلاتيپه قازيلمه ايشلري حقيده معلومات كسب قيليش نيتيده شو اون ييلليك قازيلمه ايشلريني بيرنيچه مراتبه كيليب كورگن من و اونينگ نتيجه لريدن آگاه بوليب تورگنمن وشواون ییل ایچیده کمیده ایکی یوز مرته قازیلمه ایشلرینی باریب کورگنمن

بیرگینه مین ایمس اوشه آلتین بیزه کلر بیلن بیزه لگن جسدلر کشف ایتیلگن زمانده مینگلب مدنیت شیدالری پیاده وموتربیلن اولرنی تماشا ایتیش مقصدیده شبرغانگه کیلردیلر. بو وضعیت 1978 ییل نوامبر و دسامبر آیلری و 1979ییل جنوری وفبروری آیلری، یعنی تورت آی ایچیده دوام ایتدی و بوحقده گی خبرلر بوتون دنیا نی قمره ب آلدی

سابق ساویت اتفاقیده آلتین بیزه ک لر گه اوره لگن جسدلر فنی وتخنیکی لحاظدن تیکشیریلدی که اونینگ نتیجه سی بولردن عبارت:


	طلا تیپه تگیدن آلتی قبر ایچکریسیده گی اثرلر قولگه کیلگن

بیرینچی قبرده گی جسد 25-30 یاشیده گی ییگیت، ایکینچی قبرده گی جسد 30-40یاشیده گی عیال، اوچینچی قبرده گی جسد 18-25 یاشیده گی عیال(بونینگ بیزه کلری قنده ی شرایطده دیر نابود بولگن) تورتینچی قبرده گی جسد 30-35 یاشیده گی ییگیت، بیشینچی قبرده گی جسد 15-20 یاشیده گی عیال، آلتینچی قبرده گی جسد 25-35 یاشیده گی عیال گه تعلق لی بولگن که اولر نینگ همه سی نفیس ایپک پارچه لرگه اوره لگن بولیب، اما پارچه لر چوریب کیتگن وهربیر جسد (اوچینچی جسد بوندن استثنا) 2500 دن توتیب 4000چارچه آلتین. باقه قیمتلی بیزه کار بیلن بیزه تیلگن

شبرغان طلاتیپه سیدن کشف ایتیلگن اوشبو عجبلنرلی ییرآستی خزینه جمعیده 21618 پارچه بیزه کلرنی اوز ایچی گه آلردی که عاج تراغی، عصا، آلتین بیلباغ، آلتین قین، آلتین تمغه، آلتین تاج، سینیق سیرغه لر، کته وکیچیک آلتین سکه لر، آلتین پای زیب لر، آلتین پشقابلر، آلتین صندوقچه لر، قیمت بها تاشلر، لاجورد، زمروت، مرور و....لر هم اولر جمله سیدن ایدی

سابق ساویت اتفاقی رواجلنگن لابراتوارلریده عملگه آشگن تحلیل وتجزیه لرگه کوره کشف ایتیلگن برچه جسد و بیزه کلر میلادی ییللر باشله نیشی گه باغلیق بولیب 2000 ییلدن کوپراق تاریخی اوتمیش گه ایگه لیگی اثباتلنگن

شبرغان طلاتیپه سیدن کشف ایتیلگن قبرستان گنجینه لری قدیمی مصر فرعونلری قبر خزینه لری بیلن سالیشتیریش گه سزاوار. اولر قدیمی چین، مصر، روم، یونان مدنیت لری بیلن تینگ توریب و چینی، مصری وییرلیک مدنیت قاریشوویدن شکللنگن دیر

جهان باستانشناسلری نینگ اعترافلری گه کوره، 1989 م. ییلگه قدردیزاین، دیکور وتوزیلیش جهتدن طلاتیپه خزینه سی گه اوخشه گن بیرار نمونه دنیا مقیاسیده تاپیلمه گن


	جهان باستانشناسلری طلا تیپه دن تاپیلگن اثرلر دیزاینی نی دنیا بویلب بی مثال بولگننی تن آلگنلر

خلاصه شوکه، مذکو آلتی قبردن تاپیلگن 21618 پارچه تورلی قیمت بها بیزه کلر اوشه وقت اطلاعات وفرهنگ وزیرلیگی تمانیدن رویخط گه آلینیب، دارالامان ده گی ملی موزیم ده مخصوص خانه لرده تیریب قوییلدی

ییتینچی، سکیزینچی وتوقوزینچی قبرلر کاوله نیشی ایشی باشله نیشی دن اول مملکت تینچلیگی بوزیلیب، اوندن کیین بوایش زمینه سی هیچ قچان برابر بولمه دی. لیکن اولگی قبرلردن تاپیلگن آلتین بیزه کلر دوکتور نجیب الله حکومتی آخریگه چه جوده محرم بیر طرزده سقله نیب کیلگن

کمینه نینگ یقین دوستلری اظهاراتی گه کوره، دوکتور نجیب الله استعفا گه چیقیشیدن اول هم مجاهد بیرمرکزی حکومت قوره آلیش استعدادی گه ایگه بولمه گنی نی بیلر ایکن. شونینگ اوچون هم او طلاتیپه گنجینه لرینی بیر مستحکم وخوفسیز ییرگه تاشیش گه اوریندی واولرنی ارگ نینگ ییر آستی یشیرین خانه لریگه آلیب باریش گه حکم قیلدی

اوشه زمانده برچه طلالر شوروی گه ساتیلدی دیگن یمان میش میش لر ترقه لدی ودوکتور نجیب الله بو میش میش لرگه جواب اوله راق، 1991 ییل قیش اورته لریده برچه خارجی دیپلوماتلرنی ییغیب گنجینه نی اولر گه کورسه تدی. کیینچه لیک 21618 پارچه گنجینه جمهور رئیس دوکتور نجیب الله بویروغی بیلن یشیرین ومحرمانه طرزده ارگ نینگ ییرآستی یشیرین خانه لریدن بیریده جایلشتیریلدی ودولت مسوللریدن بیرنیچه ته سی و کلیدبان لردن باشقه کیشی بوسر دن آگاه ایمس ایدی

شونده ی قیلیب اوشبو افسانوی گنج اون ییلدن کوپراق زمانده کوپ حادثه لر دن امان قالدی

طلاتیپه گنجینه سی حقیده گی سونگی معلومات شوندن عبارت که 2003 ییل یاز فصلیده جناب کرزی حکومتی مسوللری بیرکونی ارگ ییرآستی اویلریدن بیری ایشیگیده ییتی ته پولادی قفل اوریلگنی گه دقت قره تدیلر، اولر نینگ اویلشلریچه بوییرده فقط ملی بانک بارلیکلر(آلتین خشت لر) سقله نر ایدی


	طلا تیپه اثرلری ایچکی اوروشلر دوریده پایتخت کابل ده گی ارگ بناسیده سقلنگن

بوحقد کوپ تیکشیرولر آلیب باریلگن دن کیین معلوم بولدی که، ییتی کیشی کلیدبان دن فقط بیرکیشی سی کابلده ایکن، باشقه لر یا اولیب کیتگن و یا هم مملکت تشقریسیده یشه یدیلر

2003ییل 29 اوگست ده قفللرنی آچیش اوچون آلمانلیک متخصص چقیریلگن ایدی. او برچه قفل لرنی آچیب یشیرین خانه ایشیگی نی 13 ییلدن کیین آچیش گه موفق بولدی

اوییرگه بیرینچی قدم قویگن کیشیلر افغانستان جمهوری ریسی حامد کرزی و سابق مالیه وزیری اشرف غنی احمدزی ایدیلر

اوپیلله معلوم بولدی که اوییرده ملی بانک آلتین خشت لریگه قوشیمچه طلاتیپه عجایب گنجینه سی هم بوتونلیگی چه سقلنگن ایکن

سونگی معلومات لرگه کوره شبرغان طلا تیپه سیدن تاپیلگن آلتین خزینه نینگ بیرقسمی 2006 ییلده فرانسه پایتختی پاریس شهریگه آلیب باریلیب، نمایش گه قوییلگن وایتیلیشیچه اوندن اونگن فایده نینگ یریمی افغانستان دولتیگه بیریلگن

"افغانستانده گي اوزبيك شاعر لري"

2008-04-12T14:41:00.000-07:00

"افغانستانده گي اوزبيك شاعر لري"

تاشقين بهائي
ميمنه

محمد کاظم امینی اوز کتابیده 53 كيشي شاعر وشاعره نينگ بيو گرافي واثر نمونه لرينی سيغديرگن
تذكره يازيش عنعنه سي ، شرق ادبياتي نينگ قديمي عنعنه لريدن بيري دير

معلوم كه هر بير ادبي دورده يوزلب شاعر وايجاد كار انسانلر يشه گن ، ليكن اولرنينگ برجه سي ايريم دليل لر، جمله دن ديوان توزيشگه قادر بولمه گني ، ياكه مطبوعات بولمه گن دور لرده اوز دبوانلريني تورلي نسخه لرده كوچيريب قالديره آلمسليكلري باعت، بيزگه چه توليق يتيب كيلمه گن

شرق ادبياتي تاريخيده گي بيزگه چه يتيب كيلگن
‌‌‍‍« تذكره » اثرلرايسه ادبيات تاريخي ساحه سيده كتته اورين گه ايگه بولگن . چونكه بو تذكره لر، گمنام ليكده يشه ب ايجاد ايتگن شاعرلر اثرلريني ته نيتيش واولر حقيده گي معلوماتني بيزگه ييتكزيش اوچون كتته خدمت قيليب كيلماقده

.عليشير نوايي نينگ « مجالس النفايس » ناملي تذكره سي ، اونلب توركي گوي شاعرني واولرنينگ اثر نمونه لريني 15 نچي عصردن توريب ، بيزگه ته نيته دي

بيز اوتگن هجري شمسي ييلده «افغانستانده گي اوزبيك شاعرلري» عنوانلي بير تذكره نينگ نشر ايتيليشي گه گواه بولديك

كتاب « اميني تذكرة الشعراسي » حقيده گي پوهندوي سيد محمد عالم لبيب نينگ تقريظ مقاله سي بيلن باشلنه دي:
« افغانستان ديب اتلگن مملكت حاضرگي زمانده كوپلب قوملر ، ملیتلر نينگ مشترك اولكه سيدير . او جمله دن ، اوشبو اولكه نينگ شمالي منطقه لري قديم الايامدن توركي خلقلر نينگ آنه وطني بوليب كيلگن ، اوزاق اوتميشلرده توركي خلقلر اساسا شو زمين دن مهاجرت قيليب ، دنيا نينگ باشقه منطقه لريده ايركين مملكتلر تشكيل ايتگنلر. شونگه بناء حاضرگي افغانستان اينيقسه ، اونينگ جنوبي توركستان ديب اته لميش شمالي ساحه لري توركي خلقلر نينگ بيرينچي مدني اوچاقلريدن حسابلنه دي ....»

مؤلف ،اوزي يازگن سوز باشي سيده كتاب نينگ يره تيليشي سبب لري واوني قلم گه تارتيش يوليده گي اينتيليش لري خصو صيده سوز يوريتيب ، كتاب كم چيليك لريني تولديريش ده اوز تيلداش و قانداش قلم كشلريدن ياردم سوره يدي

تذكره ده 53 كيشي شاعر وشاعره نينگ بيو گرافي واثر نمونه لري سيغديريلگن

بولردن 27 كيشي سي يقين واوزاق اوتميشده وفات ايتگن شاعر لر بولسه - ده، 26 كيشي سي ايسه حيات قيديده گي زمانداشلريميزدن عبارت

خلاصه شوكه، حرمتلي اميني يازگن تذكره سونگي ايكي – اوچ عصر مابيني ده يشه ب ايجاد ايتگن افغانستان اوزبيك شاعر لري خصوصيده معلومات بيرووچي اثر صفتيده كتابخوانلر قلبي گه يول آچه ي آليشي آرزوسي بيلن بو كتابدن بير غزلني خواننده لرگه حواله ايته ميز

محبت شعله سي

جنيدالله «حاذق»دن

يوزينگ كورگاج كورالمام طاقت اشكيم هجومينده
نيچوك كيم تاب قالمس مهردين ، گردون نجومينده
خيالينگ بيرله سين سيز دوش شيرين كام اولميشديم
مگر كيم وصل ترياقي ايدي هجران سمومينده
سينينگ حسنينگ كبي زلفينگ ايله نظاره كورگان يوق
نه كاكل شام زنگينده ، نه عارض صبح رومينده
نيچوك كيم صبحدم رنگين قوياش نينگ پنجه سي اولميش
سر افراز ايت صبا توپراغيمي ، ياريم قدومينده
چوچوك سوزي بيله ياريمدن ايرو بولماغيم ممكن
ايرور نوشيغه نيش انداق كه بو لميش شهد مومينده
لب لعلينگ، تيشينگ ابله سوزينگني آب و رنگيدن
ساچار جوهر تنوريده ، تيرار گوهر نظومينده
ايرور كورگاچ زمان جان بيرماق عاشقلرغه هم وا جب
قان ايچمك گر روا ايرميش ، پريرولر رسومينده
محبت شعله سيدن بولماغان يوز داغ دنيا تينگ
قني بير شمع مزارينده ، قني بير لا له بومينده ؟
ني تانگ اير ميش اگر حاذق ني كلكيدين شكر تامسه
چو يوق وصف خطينگ دين اوزگه بير مضمون رقومينده

بيبليو گرافيك معلومات

- كتاب نامي : افغانستانده گي اوزبيك شاعر لري
- مؤلف : الحاج محمد كاظم اميني

- چاپ ييلي: 1385

- ناشر : قلم انجمني

- چاپ ييري : ميوند مطبعه سي ، كابل

- تيراژ : 1000 جلد

- سايز : 210 ضرب 140 ملي متر

- صحيفه لر ساني : متن 232 صحيفه + مندرجه 3 صحيفه + تقريظ وسوزباشي 7 صحيفه

- كاغذ : بيرينچي سورت

- مقوا: رنگلي وجلا لي كاغذ

اونوتیلگن تاریخ

2008-04-12T14:38:00.000-07:00

اونوتیلگن تاریخ

عنایت الله فرهمند
کابل


	ترکمنلرنینگ اوتمیش تاریخی باره سیده اونچه لیک اثر قولده یوقلیگی ایتیله دی

تورکمنلرنینگ یارقین تاریخی اسملی اوشبو اثر اوتکن بیر نیچه عصر دوامیده گی تورکمنلر نینگ سیاسی، اجتماعی و فرهنگی تاریخیدن بحث ایته دی

اوشبو کتاب ده اساسآ تورکمن ملیتی نینگ قراقویونلو و آق قویونلو سلاله لری نینگ قنده ی اورته گه کیلیشی، اولرنینگ کوچلی و ضعیف تمانلری و سونگیده ایسه تورکمنلرنینگ عصرلر بوییچه قنده ی انقراض گه يوز توتيشي باره سيده بحث ایته دی

اوشبو کتاب نی اوقیش بیلن تورکمنلرنینگ اصل کوچ ایلدیزی و عصرلر آلدين گی سلطنتلر ده گی سیاسی، حربی، مدنی و اجتماعی اورينلرینی قيسقه بیر شکلده اورگه نیش ممکن

کتاب ده، تورکمن لرنینگ مغوللر، تیموریلر و بابری لر بیلن بولگن علاقه لری و شونینگدیک اوتمیشلرده گی دولت ارباب لری نینگ کیملیگی و اوتمیش وضعیتلری هم کیریتیلگن

کتاب یازوچی سی عبدالله کارگر نینگ ایتیشیچه تورکمنلر اوزاق مدتلی بیر تاریخ گه ایگه بولیب، اما اولرنینگ قیلگن حاکمیتی، عرف و عادتلری و یشم طرزلری، نه اوتمیش ده و نه ده حاضرگي کونده دییرلی یاریتیلمه گن

شو یوزدن کارگر جنابلری اوز کتابینی یازیش پیتیده، تورکمنلر باره سیده گی تاریخی منبع و قیناقلرنی تاپیشده انچه قینه لگنی حقيده سوز یوریته دی

کارگر جنابلری افغانستان ده گی (بويورتمه) دولتی تاریخلر، جمله دن مکتب لرده درس بیریله یاتکن تاریخ کتابلری کوپگینه کمچیلیکلرگه ايگه ايكني حقيده سوزیوریتیب و مملکت ده بیر نیچه عصر حاکمیت سورگن تورکتبارلر تاریخیدن کوز یومیلگن دیب ایته دی

اونوتیلگن تاریخ

تیموریلر سلطنتی آخريدن، احمد شاه درانی نینگ حکومتی باشله نیشیگه قدر( 1501 – 1747 میلادی) دولتی تاریخلرده بیر یپراق هم یازیلمه گن. مثال بیلن ايتگنده ، ابو سعید نینگ اوغلی اولوغ بیک 37 ییل کابلده سلطنت سورگن و بیر قطار قوریلیش ايشلر ني عملگه آشيرگن، جمله دن پغمان باغی، استالیف باغی کبی بویوک باغلرني قوريب و شو منطقه ده پادشاه لیک قیلگن و شونینگدیک کابل ده حیات دن اوتگن، اما افغانستان نینگ دولتی تاریخیده شولرنی هیچ بیریسیدن بحث ایتیلمه گن

تاریخچی عبدالله کارگر

" تیموریلر سلطنتی آخريدن، احمد شاه درانی نینگ حکومتی باشله نیشیگه قدر( 1501 – 1747 میلادی) دولتی تاریخلرده بیر یپراق هم یازیلمه گن. مثال بیلن ايتگنده ، ابو سعید نینگ اوغلی اولوغ بیک 37 ییل کابلده سلطنت سورگن و بیر قطار قوریلیش ايشلر ني عملگه آشيرگن، جمله دن پغمان باغی، استالیف باغی کبی بویوک باغلرني قوريب و شو منطقه ده پادشاه لیک قیلگن و شونینگدیک کابل ده حیات دن اوتگن، اما افغانستان نینگ دولتی تاریخیده شولرنی هیچ بیریسیدن بحث ایتیلمه گن " دیدی یازوچی عبدالله کارگر

اما جناب کارگر اوشه دورده گی ایرکین تاریخچیلر کتابلریده جمله دن غلام محمد غبار، پوهاند عبدالحی حبیبی، کهزاد و محمد صدیق فرهنگ کبی یازووچیلر نینگ کتابلریده ایسه تورکتبارلرنینگ تاریخی نهایت طرفسیزلیک بیلن یاریتیلگنیدن سوز یوریته دی

58 یاشلیک عبدالله کارگر اوتیز ییلدن کوپراق عمرینی افغانستان مدافعه وزیرلیگی ده صرفله گن و جنراللیک رتبه سیگه چه ایریشگن

جناب کارگر سونگی اون ییلدن بویان حربی فعالیتلرینی توخته تیب، تاریخی کتابلر یازیش بیلن شغلنه دي. حاضرگه چه اون جلدکتاب نی تآلیف ایتکن و کتاب لرينی ایسه اساسآ دری تیلیده یازه دی

)بر سکوی شهادت، شرح مجموعۀ گل، شهنشاه سخنور، امیر دانشمند، آزاده مرد شاعر، اندیشمند پیشتاز، عهد تیموریان هرات، شهر سلاطین، تیموریان، شخصیت فرهنگی ظهیرالدین محمد بابر و تاریخ درخشش ترکمنان( کتابلری اونینگ اساسی تآلیفاتی سنله دی

اوشبو کتابلر اساسآ تیموریلر، بابریلر و غزنویلر نینگ سلطنتی و اوشه دوره لرده گی سیاسی، اجتماعی و فرهنگی وضعیتلردن بحث ایته دی

جناب کارگر، حاضرگه چه یازگن کتابلری برچه سینی شخصی یاردملر بیلن چاپ ایتیب، اوقوچیلریگه تقدیم ایتکن لیگی خصوصيده سوز یوریته دی

ترکی تیللر نینگ نشرات تاریخچه سی

2008-04-12T14:36:00.000-07:00

ترکی تیللر نینگ نشرات تاریخچه سی

محمد کاظم امینی
شاعر و یازوچی - میمنه


	اوزبیکی و تورکمنی تیللری بوندن اوتیز ییل آلدنگه چه اویلرده سوزلشش بیلن قمره لیب قالگن

ديمك، رسمي صورتده مطبوعات تاريخي افغانستانده امير شيرعليخان(ميلادي 1863- 1878) حكمدارليگي پيتيده«شمس النهار» ناملي جريده نينگ نشر ايتيليشي بيلن باشلنسه هم، اوشبو رسمي مطبوعات اون تورتينچي عصر نينگ بيرينچي اونليگي گه قدر يلغوز گينه اولكه پايتختي سنه لگچ كابلده خاص بوليب قالدي

بيراق، ميلادي 1929 ييل نادرخان افغانستان سياسي حاكميتيده ايريشيشي بيلن، اولكه پايتختيدن آرتيق بير خيل ولايتلرده هم رسمي مطبوعات قوريله باشله دي

محمد ظاهرشاه حاكميت تيپه سيده چيقيشي بيلن(ميلادي 1933)عصري و زمانوي مطبوعات ني رواج ورونقي اوچون ينگي امكانيتلر يره تيلدي، ليكن مطبوعات وعاموي اخبارات واسطه لري حاكم دولت سياستي ني تبليغ قيلووچي وسيله صفتيده وظيفه بجره ر ايدي

شو وقتلرده دولت ني جاري سياستي افغانستانده يشاووچي نه فقط تورك-اوزبيك خلقي، بلكه سياسي جهتدن حاكميتدن چيتلنتيريلگن باشقه كيچيك اتنيكي گروهلرني بارليگيني انكار ايتيشگه باشلندی

شو دور لرده دولت، باشقه محكوميتگه تارتيلگن مليتلر نينگ تيل وادبياتيگه توجه ايتمه سدن علاوه، اولرگه نسبتآ ملي تينگسيزليك سياست ني آلغه سوريب، اوشبو خلقلرنينگ اوز مدني حقيدن محروم ايتيب حتي كه دري و پشتو تيليدن اوزگه تيل لر، اينيقسه توركي تيل لرده سوزلاووچي كيشيلر، دولتي اداره لرگه ايشگه آلينمه ي، شونينگديك اوشبو تيللر رسميات دن چيقاريب تشله نيب، اوشبو تيل لر كوچه–بازار واويلر چار ديواري سيده«هارمنگ – بار بولينگ» تيلي بوليب قالگن ايدي

انه شونده ي بير سياست ني تاثيراتي آستيده كتته- كتته مبلغ لر خرج ايتيليشي بيلن اوشبو تيلگه منسوب نادر و قيمت بها قوليازمه نسخه لر اوت بيريليب ياكه اينگ – قيمت بها لرگه ساتيليب، تشقي موزيملرده سقلنه رايدي


	میلادی 1978. ییلدن سونگ افغانستان ده گی تورکی تیللرده نشرات ایتلیشی اساسی قانونده کریتیلدی

انه شونده ي بير سياست و حاكميت آستيده حيات كيچيره ديگن خلق و تيلگه نسبتا، 1357 هجری شمسی ييلگچه، اولكه ده كمونيستيك كودتا يوز بيريشي گه چه قدر، شو سياست دوام ايته ر ايدي

ميلادی1978 ييلدن سونگ، رسمي صورتده اولكه آنه ياسا(اساسي قانون) سيده، تور ك–اوزبيك خلقي نينگ تيل وادبياتي همده اوشبو تيل رواج ورونقي اوچون رسميات بوييچه بعضي بير امكانيتلر يره تيليب، مطبوعاتده اونينگ يوكسلتيريشي اوچون معلوم درجه ده، بعضي بير فرهنگي يوتوقلر قولگه كيله باشله دي

اوشبو ييل نينگ سرطان آييدن باشله ب اوزبيك تيليده (يولدوز) جريده سي، كيين تركمن تيليده(گوراش) جريده سي اپدن چيقه باشلب، افغانستان راديو سي آرقه لي اوزبيك– توركمن تيللريده يريم ساعتليك وقت اجره تيلدي، كيين افغانستان فنلر اكاديميه سي همده معارف وزارتيده اوزبيكچه ديپارتمنت لرني آچيليشي بيلن، باله لراوچون مكتب لرده اوزبيك تيليده درسليك لر تيارلش اوچون بعضي بير حركتلريولگه توشدي

شو وقتلرده، سياسي – دولتي سيستم لري مشترك بولگن افغانستان و ساويت اتفاقي همده اونگه قره شلي اورته آسيا جمهوريتلري، جمله دن ساويت اوزبيكستان وتوركمنستان بيلن مدني علاقه لر قوريليب، تورك – اوزبيك ضيالي لري، عالي بيليم آليش اوچون اوشبو اولكه لرگه جونه تيلدي

شو دورلرده اوزبيك تيليده گي(يولدوز) جريده سيدن آرتيق، شمال ولايتلرده باسيم دن چيقه ديگن باشقه جريده و هفته ليكلر، جمله دن فارياب وجوزجان جريده لري آرقه لي هم توركي تيللرده نشرات اوچون وقت اجره تيلر ايدي

البته بيز اوشبو مقاله آرقه لي اوتگن بير عصر اره سيده توركي تيللر ني سياسي – تاريخي وضعيتي قنده ي ايكن ليگي حقيده ايمس، بلكه اولكه ده رسمي مطبوعات وعاموي اخبارات واسطه لري قوريليشي دن باشلب، حاضرگه قدر قنچه اثرلر چاپ ايتيلگني حقيده سوز يوريتماقچي ميز

بيز اوشبو مقاله آرقه لي اولكه ميزده رسمي مطبوعات قوريليشيدن، حاضرگچه مستقل صورتده تورك – اوزبيك تيل لريده چاپ بولگن كتاب و رساله لرني بير مه بير سنه ب اوته ميز


	سونگی ییللرده گی اوزبیکی و تورکمنی تیللرده باسیلگن کتابلرنی کوپینچه سی شخصی تشبثلر نتیجه سیدیر

اگرده بعضي بير اثرلربيزنينگ قوليميزده ييتيب كيلمه گني سببلي ايسدن چيقيب قالگن بولسه، عزيز تيلداشلردن عذر سوره
ب، بيزني آگاهلنتيريب، خطا گه يول قويمس ليكلريني التماس قيله ميز

اوزبیک تیلیده باسیمدن چیققن کتابلر

اوزبيك شاعر لري، اولكه م بهاري، خلق تفكري، نادره و شعر هاي او، ديوان ظهير الدين محمد بابر، مشرب ديواني، دیوان سلطان حسين بايقرا، كيله جك باتور لري، پوپي قوش، سولاق، بير سيقيم توپراق، سوز گنجيدن نيچه در، رنگين كمان شعر، افغانستانده گي اوزبيك شاعر لري، تذكرهء شعراي جوزجانان، وطن ني ايسله ب، تانگ ييلي، كونگول سوزي، باغ لاله پوش، سوز اينجو لري، قيغو لريم – تويغو لريم، ميزان الاوزان، خمسه، محاكمة اللغتين، ينگي زمان ترانه سي، يشه سين پرتيه، آمو دريا، خلق دردانه لري، اولوغ ظفر، بابرگه ارمغان، خواجه نظر هويدا ديواني، ضرب المثل لر يا مقال لر، سوزوان قوشيق لر، عوام فالچي، ايسكي تاريخيميز، احسن الروايات في مناقب اولياء وسادات، ابرمردي بر چكاد فتح وشهادت، ارمغان جنبش، اوزبيك ادبياتي فرهنگي، ينگي آچيلگن گل لر

توركمن تيليده باسيمدن چيققن اثرلر

گلستانيمير، عقيق غاش، مخدومقلي فراغي ديواني، يينگيشلي يول، ابراهيم ادهم داستاني، تورت گل، مخدومقلي فراغي كامل ديواني

کیلگوسی هفته لرده امکان قدر مذکور کتابلرنی تانیتیشگه حرکت قیله میز

مولانا نینگ بویوک تورکی دیوان

2008-04-12T14:34:00.000-07:00

مولانا نینگ بویوک تورکی دیوانی


		داکتر فیض الله ایماق تورنتو - کانادا


	مولانا جلال الدین محمد بلخی نینگ تورکی دیوانی و تورکی تیلیده گی شعرلری بارلیگی ایتیله دی

مولانا جلال الدین محمد بن بهاءالدین محمد بن حسین الخطیبی، مولوی رومی لقبی بیلن شهرت قازانیب، بلخ نینگ خوارزمشاهی تورکلریدن حسابله نه دی

مولانا 604 هجری قمری ییلی بلخ شهریده دنیاگه کیلدی. اوباله لیگیدن، آته سی بیلن کیچیک آسیاگه سفر قیلیب، قونیه شهریده استقامت قیله دی، 672 هجری قمری ییلده ایسه مذکور شهرده جهاندن کوزیومه دی

مولانا تورکیه خلقیگه خطابا" شونده ی دیگن

بیگانه مگویید مرا زاین کویم
درشهر شما خانه ی خود میجویم
دشمن نیم هرچند که دشمن رویم
اصلم تورک است اگرچه هندی گویم

مضمونی: بیگانه دیمنگ، مین بودیاردن بوله من. سیزنینگ شهرینگیزده اوز اوییم نی ایزله یمن. باشقه اولکه اهلی بولیشیم وهند تیلیده سوزله شیمدن قطع نظر، مینینگ کیلیب چیقیشیم تورکدیر

مولانا نینگ دل چراغی، سلوک وطریقت گه قدم باسگه نیدن سونگ، آته میراثی وتینگری تعالی عزیز بنده لری معرفتی دن نورگه توله دی

او جهان نینگ تورلی-تومن خلقلری ومذهبلریگه نسبتا صلح وآسایشته لیک وبرادرلیک یولینی تنله ب، مسلمانلر، یهودیلر وترسالرگه حرمت کوزی بیلن باقه دی. هیچ قچان هیچ کیم نینگ تورلی سواللریگه اچچیق جواب بیریب، اونی خفه قیلمه گن

بیر سوز بیلن آیتگنده،مولانا توغری سوزلیک وتوغریلیکده انسانیت نینگ اولوغ یولباشچی سی ورهبری صفتیده قرار تاپگن ایدی. مولانا حقیده گی آیتیلگن قوییده گی سوزدن همه میزنینگ خبریمزبار:

مثنوی معنوی مولوی
هست قرآن درزبان پهلوی
من چه گویم وصف آن عالیجناب
نیست پیغمبر ولی دارد کتاب

مضمونی:مولوی نینگ معنوی مثنوی سی پهلوی تیلیده قرآن شریف دیک قدر-قیمتگه مالکدیر.مین اوذات نینگ وصفی حقیده نیمه دییشیم ممکن: اوذات پیغمبرایمس، مگر مثنوی دیک اولوغ کتاب صاحبیدیر

مولانا نینگ تورکی تیلیده گی دیوانی

بعضی منبعلرگه کوره، مولانا نینگ تورکی تیلیده گی اولوغ دیوانی، شونینگ دیک اونینگ قلمیگه منسوب تورکی شعرلری تیلگه آلینه دی

سامی نیهات بانارلی: "تورک ادبیاتی تاریخیده یازیشیچه، مولانا اناتولیده تورکی تیلیده بیر بویوک دیوان یره تگن. اونده عربی ویونانی تیللریدن علاوه 200 ته گه یقین تورکی بیتلر(غزل، قطعه، بیت، ملمع) شعرلرهم موجوددیر"

شونی ایتیش جایزکه، بو شعرلر حاضرگه چه ایرانده باسیلیب چیققن دیوانگه کیریتیلمه گن. داکتر ح.محمد زاده صدیق "دوزگون" اوزی نینگ مولوی مکتبی ده گی تورکی شعرلر کتابیده بو نکته گه اورغو بیریب شونده ی یازه دی:
"بو دیوان ده گی اعلان قیلینگن برچه شعرلر خیرلی وعالیجناب انسانلر حقیده یازیلگن بولیب، اونینگ تورت لیکلرینی، صوفیلرو درویشلر، ترجیع بند طرزده تضمین قیلیب، خانقاهلرده اجرا ایتیشه دی"

مولانا نینگ بیرقنچه لیریک شعرلری وغزللری عرب، فارس، تورک وارمن تیللریده ملمعات طرزده بیتیلگن. منه شونده ی شعرلردن نمونه لر کیلتیره میز:

یالغیز سینی سیور من

دانی که من بعالم، یالغیز سینی سیورمن
چون دربرم نیایی،اندرغمت اولرمن
من یارباوفایم، برمن جفا قیلورسن
گرتومرانخواهی، من خودسینی تیلرمن
رویی چوماه داری، من شاد دل ازآنم
زان شکرین لبانت، بیر اوپگه نی تیلرمن
توهمچوشیرمستی، منیم قانیم ایچرسن
من چو سگان کویت دنبال توگیزرمن
فرمای غمزه ات را، تاخون من نریزد
ورنه سینینگ ایلینگدن، من یارغیگه باررمن
هردم به خشم گویی: بارکیت منیم یانیمدن
من روی سخت کرده، نزدیک تو توررمن
روزی نشست خواهم، یالغیز سینینگ قانینگده
هم سن چاغیرایچرسن، هم من قمیز چیلرمن
روزی که من نبینم، آنروی همچوماهت
جانا!نشان کویت، ازهرکسی سوررمن
آن شب که خفته باشی، مست وخراب شاها
نوشین لبت به دندان، قی یی-قی یی توتورمن
ماهی چوشمس تبریز، غیبت نمود،گفتند:
ازدیگری نپرسید، مین سویله دیم آریرمن

آیریلیق اودو

ماهست نمیدانم، خورشید رخت یانه
بوآیریلیق اودونا، نیچه جگریم یا نه
مردم زفراق تو، مردم که همه دانند
عشق اودو نهان اولماز، یا ناردوشه جک جانه
سودای رخ لیلی، شدحاصل ما خیلی
مجنون کیمی واویلا، اولدوم گینه دیوانه
صدتیرزند بردل، آن ترک کمان ابرو
فتنه لی آلاگوزلر، چون اویخودن اویانه
ای شاه شجاع الدین، شمس الحق تبریزی!
رحمتدن اگرنولا، بیر قطره بیزه دام

مولانا تورتلیکلری اوزبیک تیلید

2008-04-12T14:31:00.000-07:00

مولانا تورتلیکلری اوزبیک تیلیده

شفیقه یارقین
شاعره و محقق


	مولانا جلال الدین محمد بلخی نینگ تورتلیکلری، مولانا توغیلگنی نینگ سکیز یوز ییلگی مناسبتی بیلن کابل ده گی خلق ارا سیمینار اوچون ترجمه بولدی

مین، کمیده ییگیرمه بیش ییلدن بویان مولانا جلال الدین محمد بلخی نی تانیب، انیق راق اورگنیش و اونینگ چقور عرفانی، فلسفی و اینیقسه انسانی قره ش لرینی انگلش گه بیل باغله گن من

مولانا گه مینینگ قیزیقیشیم اونینگ حس- هیجان، درد- سوز و چین سیوگی- محبت دن لیم مالیم غزل لریدن باشلنگن ایدی

بیرینچیدن شمس دیوانی، کیین راق مثنوی معنوی نی اوقیب، کونگلیم گه جوده یقین بولگن بیت لرینی یادلب، بعضی غزللرینی مخصوص یادداشت دفتریم گه کوچیریب یورردیم

مولانا جلال الدین محمد بلخی نینگ عرفانی و عاشقانه غزللری مینینگ روحیم و یوره گیم نی قمره ب آلیب، تامیرلریم ده قاندیک یوگورردی

دری دیوانیمده گی بیر قنچه شعرلریم، اوشه الهام و تأثیر آستیده یازیلگن دیسم، مبالغه بولمسه کیره ک

بو ییللر دوامیده، مولانانی مخلصلریگه تانیتیش اوچون بیر قنچه مقاله لر یازیب، رادیو و تلویزیون آرقه لی ایشیتتریشلر تیارلب نشر ایتدیم و مولاناگه تیگیشلی ایریم علمی سیمینار و کنفرانسلرده اشتراک ایتیب، سوزگه چیقدیم

بولرگه قره مه ی، مولانانینگ شعرلرینی ترجمه قیلیش همتی و جرأتی هیچ قچان مینده توغیلمه گن ایدی، زیرا مولانانینگ عرفانی اندیشه لری و آسمانی سوزلری میندیک شعر مشق قیلیب یورگن شاگرددن شونچه لیک یوکسک و آلیس ایدی که هر قنچه تلپینسم یا اینتیلسم، مینینگ قولیم اونینگ سایه سیگه هم ییتالمسدی

یونسکو تامانیدن 2007 ییلی مولانا ییلی، دیب اعلان قیلینیشی مناسبتی بیلن کابلده، مولانا توغیلگنی نینگ سکیز یوز ییللیگی خلق ارا سیمینار آرقه لی نشانلنماقچی بولدی. بو ایشنی بجریش اوچون بیر کمیسیون توزیلدی

کمیسیون اعضاءلریدن بیری مولانانینگ اوزبیکستانده، اوزبیک تیلیگه ترجمه قیلینگن غزللر یا رباعیلرینی کریلچه الفباسیدن، افغانستان اوزبیکچه الفباسیگه اوگیریب، بیر توپلم تیارلشیم نی مصلحت بیردی

باشقه اثر لر

البته بوندن آلدین ظهیرالدین محمد بابرشاه، بابر نینگ اوغلی کامران میرزا، سلطان حسین میرزا بایقرا نینگ اوغلی شاه غریب میرزا «غریبی» شعرلرینی فارسچه دن اوزبیکچه گه و اوزبیکچه دن فارسچه گه، همده فروغ فرخزاد شعرلرینی اوزبیک تیلیگه شعری ترجمه قیلگنیم، بویوک مولانا نینگ رباعیلرینی ترجمه قیلیشیم گه آز بولسه ده، جرأت و همت بیردی

شفیقه یارقین

مین شمس کلیاتیدن اوزبیکستانلیک شاعر اصغر محکم قیلگن ترجمه نی ورقلب اوتدیم، بیراق افسوس که تنله گن هر بیر غزلیم نینگ، هیچ بولمگنده بیر- ایکی بیتی معنی، قافیه، وزن، و سوز گوزه ل لیگی نقطه نظریدن مینگه یاقمه گنی اوچون مذکور کتابدن غزللر تنلب، نشرگه تیارلشدن واز کیچدیم

بنابرین، اوزیم نسبتاً یخشیراق بیر ترجمه آرقه لی عزیز تیلداشلریم گه مولانا شعریتینی تانیتیش و بهره مند قیلیش گه قرار قیلدیم. شو نیتده، بو بیرینچی آدیمده مولانانینگ غزللرینی ایمس، بلکه مصرعلر حسابیدن کیچیکراق حجملی شعرلری، یعنی رباعیلرینی ترجمه قیلیشگه جرأت ایتدیم

مین، بو سیلنمه ترجمه لریم عیب سیز، کامل و ماهرلیک بیلن بجریلگن، دیب ایته آلمه ی من، بیراق هیچ بولمگنده، معنانی توغریراق انگلب، امانتنی رعایت قیلیب، شعرنینگ روحی و مضمون نینگ جانینی ترجمه گه کوچیریب آلالگن بولسم، مولانانینگ بویوک معنویتی آلدیده شرمسار و گناهکار بولمه گنیم دن بختیار بولر ایدیم

مین تیارلگن توپلم گه (162) ته رباعی قیسقه مدتده شاشیلینچ روشده ترجمه قیلینیب کیریتیلدی. رباعیلرنی مین تنلمه دیم، بلکه رباعیلرنینگ اوزی، ترجمه اوچون مینگه اوزینی تانیتدی، یعنی بیر اوقیشده، بیرینچی مصرع سی ترجمه بوله آلگن رباعیلر ترجمه اوچون تنلندی

کتاب نینگ بیلگی لری

مولانا جلال الدین محمد بلخی رباعیلری دیر. صحیفه لری سانی 133 و بیچیمی 13 و 21 سانتی متر بولیب، آق کاغذ ده کابل شهریده گی باسمه خانه لردن بیریده، بیر مینگ نسخه ده باسیلگن

کتاب نینگ بیرینچی صحیفه سیدن بیشینچی صحیفه سی گچه مترجم شاعر (دکتور شفیقه یارقین) نینگ سوزی و آلتینچی صحیفه دن ییگیرمه آلتینچی صحیفه گچه محمد حلیم یارقین تامانیدن یازیلگن کیریش سوز جای آلگن


	اثر نینگ آتی مولانا جلال الدین محمد بلخی نینگ تورتلیکلری ایلک مرته افغانستان اوزبیکلری اوچون خانم شفیقه یارقین تمانیدن ترجمه بولگن

محمد حلیم یارقین یازگن کیریش سوز ده مولانا جلال الدین محمد بلخی- رومی نینگ قیسقه چه شرح حالی، اونینگ تورک تبار بولگن لیگی، اثرلری، اثرلریده تورکی سوزلر، عباره لر، مصرعلر، بیت لر، تورکی – دری ملمع لر همده تولیق تورکی شعرلر بارلیگی حقیده سوز یوریتیلیب، مولانا نینگ تورکی شعرلریدن مثال لر کیلتیریلگن

شونینگدیک انه شو کیریش سوز ده مولانا اثر لری نینگ تورکچه- اوزبیکچه ترجمه لری حقیده ییترلی و قیزیقرلی معلومات توپلنگن بولیب، اونده تورکیه و اوزبیکستان ده مولانا شناس لر عالم و شاعرلر تامانیدن قیلینگن مولانا اثرلری، اینیقسه شمس دیوانی و مثنوی معنوی نینگ تورلی تورکی و اوزبیکچه ترجمه لری حقیده به تفصیل توخته لیب، تورکچه و اوزبیکچه شرح و تفسیر لر، همده مثنوی نینگ مشهور شارح لر و مفسر لری تانیتیلگن

کیریش سوز نینگ آخریده مولانا نینگ اثر لری افغانستان ده بیرینچی بولیب، دکتور شفیقه یارقین آرقه لی ترجمه قیلینگنی کورسه تیله دی

افغانستان اوزبیک شعریتی نی بای ایتیش و افغانستان ینگی اوزبیک الفباسی نی قوللش ده توتکن اورنی و اهمیتی گه علیحده توخته له دی

کتاب نینگ قالگن قسمی، یعنی 1- 107 صحیفه لریده مولانا نینگ دری رباعی لری و دکتور شفیقه یارقین نینگ اوزبیکچه شعری ترجمه سی اورین آلگن، یعنی جفت رقملی صحیفه لر ده مولانا نینگ رباعی لری و تاق رقملی صحیفه لرده اوزبیکچه ترجمه سی یوز مه یوز چاپ ایتیلگن

بو ایش البته علیحده اهمیت گه ایگه، چونکه بیرینچی دن دری تیلیدن فایده لنوچی کتابخوان لر هم اوندن فایده لنه آله دیلر، ایکینچی دن اوزبیک تیلیدن فایده لنوچی کتابخوانلر هم اوندن فایده لنه آله دیلر و اوچینچی دن علم اهلی، اینیقسه مقایسی ادبیات و ترجمه حقیده تحقیق و ایزله نیش لر آلیب باره دیگان تحقیقاتچیلر گه علمی تحقیق لری اوچون بیر منبع صفتیده یاردم بیره دی

قوییده شو کتاب نینگ صحیفه لریدن بیر قنچه اوزبیکچه شعری ترجمه نی سیز عزیز اوقووچیلر گه تقدیم ایته میز

افسوس، قرا تون دور و مین من تنها

بیر دینگیز و ساحلی اوزاق، ناپیدا

البته که کیمه م نی هدایت قیلگوم

حق دینگیزیده، اگر مدد بیرسه خدا

اول مینی مینگ لطف بیله شاد ایتدی

آخر مینی مینگ غم بیله برباد ایتدی

میندن مینی آلدی او، محبت بیرله

چون او بولدیم، ظلم نی بنیاد ایتدی

ای اول که یوزونگ قویاش کبی یاروق، کیل

سین سیز مینگه دور باغ جهان ساروق، کیل

سین سیز بو جهان غبار و توپراق دور، کیل

سین سیز مینگه دورعیش وطرب ساووق، کیل

ای بیرگوچی نان گه گوهر ایمان نی

وی بیرگوچی بیر ارپه اوچون بیر کان نی

کونگولنی خلیل گه بیرمه دی چون نمرود

آخر بیردی چِبین گه شیرین جان نی

بیزنی قیله سن اوزاقدن نظاره

مین چاره و عشق ایرور مینگه بیچاره

جان کیم؟ بیشیگیمده بیر کمینه کودک

دل کیم؟ ایشیگیمده بیر غریب، آواره

علیشیر نوایی نینگ توغیل کونی مناسبتی بیلن

2008-04-12T14:28:00.000-07:00

علیشیر نوایی نینگ توغیل کونی مناسبتی بیلن

ذکرالله ایشانچ
ژورنالست و یازوچی - کانادا


	بویوک شاعر و متفکر امیر علی شیر نوایی نینگ 567 نچی ییللیک توغیلگن کونی مناسبتی بیلن

آلتی عصر آلدین خراسانده تیموریلر دولتی گللب یشنه یاتگن بیر دورده، «تورکی تیل جون، قالاق ‌و شعر یازیشگه یراقسیز؟» دیگن ‌دعوا و دغدغه لرنی ‌قیلینگنده، علیشیر نوایی اوزی ‌نینگ «محاکمةاللغتین» اثرینی یره‌تیشگه بیل باغله‌گن و اونینگ عکسینی نظری و عملی جهتدن اوز دوریده اساسلب، اثباتلب بیرگن

بونده ی نا توغری ادعا لراوشنده حتی دولت مقیاسیده هم عکس صدا اویغاتگن. سلطان حسین بایقرا بونگه ردیه یازیش ایشینی امیر علی شیر نوایی گه فرمان ایله تاپشیرگن.

نوایی: "و بو ضیعف، - دییدی نوایی، - خاکسار اول حضرتنینگ قدسی نفسی پاسینی اسره ب و واجب الاذعان حکملریگه اطاعت وفرمانبردارلیق قیلیب، کونگلیمدین وتیلیمدین کیلگنچه و قلمیم و ایلگیمدین قوت فهم قیلغنچه اول حضرتقه ...( فرماننی بجریب) مباحی و سر بلند قیلدیم"

نوایی ‌نینگ قید قیلیشیچه، حسین بایقرا خراسان ادبي حوضه سیده گی تورکي گوی شاعرلر برچه لری اوز آنه تیلی (اوزبیک تیلی) ده قلم تیبرتیشلرینی جوده۔جوده آرزو قیلگن

نوایی: "بو سلطان السلاطین‌ نینگ کیمیا اثر خاطری و خرشید آثار ضمیری دغی مونگه مایل‌ که، تورک ناظملری اوز الفاظلری بیلن شعرگه مشغوللوق قیلغی‌لر..."

هرات ادبي محیطیده سوزچیلیک صنعتی بیلن کمال تاپگن شاعرلر، سلطان حسین بایقرا نینگ بویروغیگه بویین ایگمه گنلر: "طرفه راق بو کیم بونوع پادشاه سخندان ترغیبی و تلقینی، احسان و تحسینی قاعدهٔ مطابعت و موافقتنی اونوتیب و جادهٔ نافرمانلیغ و ضلالتنی توتوب، کوپی، بلکه باریسی فارسیغه مایل بولدیلر و اول تیل بیله نظمگه قایل"

بویوک نوایی مسأله گه ینه ده چوقورراق تاریخي نقطۀ نظردن یانده شدی. آنه تیلیده کویلش درد و غرورینی اوز سلفلریدن هم ایزلب کوره دی

تاریخ بوشلیگی

هلاکو خان زمانیدین سلطان صاحبقران تیمور کوره گان زمانیدین فرزند خلفی شاهرخ سلطان ‌نینگ زمانی نینگ آخریگچه تورک تیلی بیلن شعرا پیدا بولدیلر. و اول حضرت‌ نینگ اولاد و احفادیدین هم خوش طبع سلاطین ظهورگه کیلدی: شعرا سکاکی، حیدر خوارزمی، آتایی، مقیمی، یقینی، امیری و گدایی دیکلر و فارسی مذکور بولغان شعرا مقابله سیده کیشی پیدا بولمه دی، بیر مولانا لطفیدین اوزگه کیم

علیشیر نوایی

اولوغ متفکّر علیشیر نوایی سارت (فارس) تیلیده شعر کویلاوچی تورکي نسب شاعرلرنی عنعنه پرستلیک قابیغیده قالیب کیتگن «فهمی عاجزلر» دیب بهاله یدی: "فهم جنسی عاحزلرنی هم مایل، مشتغل اوشبو نوعغه کورار و زمان اهل طریقیدین چیقماغین مناسب کورمس و بو نوع بیله قالور"

نوایی تاریخ ‌نینگ بوش قالگن (آنه تیلیده بیتیلمه ی قالگن) صحیفه لرینی ملامتنامه اوله راق کوره دی و قبول قیله دی: "هلاکو خان زمانیدین سلطان صاحبقران تیمور کوره گان زمانیدین فرزند خلفی شاهرخ سلطان ‌نینگ زمانی نینگ آخریگچه تورک تیلی بیلن شعرا پیدا بولدیلر. و اول حضرت‌ نینگ اولاد و احفادیدین هم خوش طبع سلاطین ظهورگه کیلدی: شعرا سکاکی، حیدر خوارزمی، آتایی، مقیمی، یقینی، امیری و گدایی دیکلر و فارسی مذکور بولغان شعرا مقابله سیده کیشی پیدا بولمه دی، بیر مولانا لطفیدین اوزگه کیم..."

اما، نوایی بو اورینده نیگه دیر مغوللر دوریگچه ایجاد قیلگن ادیب احمد یوگنکی، یوسف خاص حاجب (بعضی منبعلرده حاجب ‌نینگ «قوتادغوبیلیک» اثری تورکی شهنامه دیب تعریفلنه‌دی) و محمود کاشغریلرنی تیلگه آلمه یدی

«ذواللسانین» لیک عنعنه سی موجود ادبی محیط و توگره کلرده هر دایم چاغیشتیریش، سالیشتیریش قاعده سی عمل قیلیب کیلگن

ایجاد میزانی انه شو ذیل اولچنگن. اوتمیشده هم بوندن کیین هم شونده ی بولیب قاله دی. بوکبی اولچش ‌نینگ بیر افضل تامانی،او هم بولسه ایجاد کیشیسیگه اوزلیگینی انگلش و مسؤلیتینی حس ایتیشگه امکان بیره‌دی

نوایی سوزی بیلن ایتگنده، افغانستانلیک تورکی نسب شاعرلر «شعریتیمیز فارسلرنیکیگه قره‌گنده توبنراق، پستراق» دیگن اوی، خیال کسللیگیگه مبتلا و "معتاد" دیرلر. اوزبیکستانلیک ایجاد اهلی ایسه بو معمّادن بوتونلی فارغ بولدیلر

مدنی بایلیک نی قیته تیکلش اوچون دنبوره فیستیوالی

2008-04-12T14:27:00.001-07:00

مدنی بایلیک نی قیته تیکلش اوچون دنبوره فیستیوالی

کنشکا تورکستانی
مزار شریف


	اوشبو دنبوره فیستیوالی ایلک مرته آیینه تلویزیونی نینگ تشبثی بیلن مملکت شمالیده اوتکزیلماقده

افغانستان شمالیده گی ترکی تبار اهالی آره سیده اینگ کوپ طرفدارگه ایگه بولگن دنبوره بیرینچی بار بولیب دنیا اعتبارینی اوزیگه قره تماقده

شمالی شبرغان شهریده خصوصی آیینه تلویزیونی تشبثی بیلن یولگه قوییلگن دنبوره فیستیوالیده بوتون افغانستان بویلب 70 کیشی مشهور دنبوره چیلر قتنشدی

اوشبو احتفالده، فقط ترکی تبار اهالی ایمس بلکه تاجیک و هزاره لر هم فعال اشتراک ایتیشدی

بو ایسه افغانستان شمالیده گی اهالی نینگ موسیقی فرهنگی نی فقط گینه شمالده چیکله نیب قالمه گه نیدن هم ایریک دلالت بیره دی

محلی قوشیق چی لر دوره سی

شبرغان ده بولیب اوتگن دنبوره فیستیوالیده، افغانستان نینگ مشهور محلی قوشیقچیلرینی بیر آره گه توپله نیش لریگه هم یخشی امکانیت یره تیلگن ایدی

اوشبو احتفالده، تاج محمد سرپلی، استاد غفار کمال، همراه مستانه، فخرالدین اندخویی، جوزجان لیک حیات الله و محمد امین خدایقل زاده، صفدر توکلی، طلا محمد تخاری کبی مشهور محلی قوشیقچیلر سیمالرینی کوریش ممکن ایدی


	دنبوره فیسیتوالیده مملکت بویلب 70 کیشی مشهور دنبوره چیلر قتنشکن ایدی

هرچند فیستیوال دنبوره نامی آستیده بولیب اوتدی اما اونده دوتار، تار، رباب، غیجک و شونگه اوخشش باشقه بیرنیچه تور موسیقی چالغو لری هم چالیندی

کونگیل آچر دستور

اوشبو ایککی کون لیک موسیقی فیستوال دنبوره عشقنی قیته دن آدملر کونگلیگه زنده قیلیش یانیده، اوزون ییللیک اروشلر و توپ و تفنگ سیسیدن بیزرده بولگن افغانستانلیکلر اوچون موسیقی نواسی بیلن روحلرنی تازه لش اوچون هم بیر امکانیت یره تیلگن ایدی

آیینه تلویزیونی نینگ مسوللریگه کوره، ایککی کونلیک دنبوره فیستیوالیده مینگ دن آرتیق دنبوره عشقی باز لری اشتراک ایتگن

اوشبو فیستیوالده قتنشگن اینگ استعدادلی بیش کیشی دنبوره چیلر مادی و معنوی مکافاتلر بیلن تقدیرلندی

دنبوره فیستیوالی ایتکچیلریگه کوره، اوشبو فیستوال بوندن کیین هر ییلی اوتکزیله دی اونده کوپلب محلی قوشیق چیلرنی قتنه شیشلری و محلی موسیقی نی قیته تیکلش اوچون امکانیت لر تاپیله دی

محمد عالم کوهکن شاعر و یازوچی

2008-04-12T14:23:00.000-07:00

چومچوقچه

محمد عالم کوهکن
شاعر و یازوچی


	چومچوقچه، باله لراوچون یازیلگن اوزبیک تیلیده گی ایلک کتابلردن سنله دی

افغانستانلیک اوزبیک یازوچی رحیم ابراهیم تمانیدن باله لراوچون نشر ایتیلگن قیسقه حکایه لر و ایرتکلر توپله میدن عبارت بولگن ایخچمگینه کتاب « چومچوقچه » دیب ناملنه دی

کتابده گی اونته حکایه وایرتک‌ جمله سیدن «مقتنچاق قویان» و «بوری» سرلوحه ‌لی حکایه لر، افغانستانلیک اوزبیک یازوچی وشاعر جناب تاشقین بهایی قلمیگه منسوب

شونینگدیک بیرقطار چیت ایل لیک قلمکشلرنینگ رحیم ابراهیم تمانیدن اوزبیک تیلیگه اوگیریلگن حکایه لری همده اوزبیکستانلیک یازوچی م. مرادف نینگ بیر حکایه سی «چومچوقچه» توپله میدن جای آلگن

قیرق ایککی بیتده نشر ایتیلگن اوشبو کتابده گی ایرتک–حکایه لر قیسقه لیگی و تیل جهتیدن روانلیگی کتابخوان باله لرنی اولرنی قیزیقیب اوقیشگه جلب ایته دی

افغانستانده اوزبیک تیلیده باله لراوچون ادبیاتلر دییرلی جوده آز ایجاد قیلینیب نشر ایتیلگن. باله لر ادبیاتی حقیده ایتیب اوتیرمه سه هم بوله دی

مملکتده اوزبیک تیلیده گی کتابلر و نشرلرگه بولگن احتیاج کتته

شیرین و مضمونلی کتابلر و کوپچیلیکنی مطالعه و اوقیشگه قیزیقتیروچی نشریه لرنی چاپ ایتیب اهالی قولیگه ییتکزیش زمانیمیزنینگ اینگ اساسی طلبلریدن. بو یول آرقه لی بیز بوکونگی نسل و کیله جک اولادنی اوزبیک تیلیده سوادلی قیلیشگه مؤفق بوله آله میز

سونگی بیر ییل ایچیده افغانستانلیک یازوچیلرنینگ بیر قطار ادبی اثرلری اینیقسه بدیعی ادبیاتگه عاید ایجاد نمونه لری «افغانستان قلم انجمنی» و باشقه مؤسسه لر تمانیدن چاپ ایتیلیب کتابخوانلرگه تقدیم ایتیلماقده. «چومچوقچه» انه شولر قطاریگه کیره دی

افغانستان اوزبیک قلمکشلری نینگ کیینگی ایجادی حرکتلری تحسینگه سزاوار، چونکه بو ساحه ده عملگه آشیریله دیگن ایشلر افغانستان اوزبیکلری نینگ معنوی کیله جگی یارقینلیگیدن درک بیره دی

اوزبیک تیلشناس و ادبیات شناس حرمتلی عزیزالله آرال «چومچوقچه» کتابیگه یازگن مقدمه سیده بو حقده منه بونده ی اشاره قیلینه دی


	یازوچی رحیم ابراهیم نینگ اوزبیکچه و فارسچه تیلیده یازگن شعر و مقاله لری تورلی مچله و کونده لیکلرده چاپ ایتیلگن

« ... قووانرلی سی شونده که، اوزبیک تیلیده قلم تیبرته یاتگن قلمکشلریمیزایندیلیکده اوز کتابخوانلریگه نثری اثرلر هدیه قیلیشگه کیریشگنلر

«چومچوقچه» ناملی حکایه لر توپلمی انه شولر جمله سیدن دیر. باله لراوچون حاضرلنگن اوشبو توپلمده یازوچی‌ هم ترجمان هم اوز پیداگوژی مهارتینی ایشگه سالگن. تیرن دید بیلن توپلنگن بوحکایه لرتوپلمیده حرمتلی رحیم ابراهیم اوزبیک ‌یاشلریگه ماس، اولرذهنینی اوسدیریشگه خذمت قیله دیگن، دنیا قره شینی رواجلنتیره دیگن و تیلینی روان ایته دیگن حکایه لرنی تنله گن».

افغانستانلیک شیرین باله جانلرنی «چومچوقچه» کتابینی اوقیشگه دعوت ایتیش بیلن بیرگه عزیزآته - آنه لرنی هم اوشبو کتابنی تاپیب اوز فرزندلریگه تارتیق قیلیشلرینی التماس ایته میز

شونینگدیک کتاب مؤلفی جناب رحیم ابراهیم نینگ ایجادی ایشلریگه اولکن مؤفقیتلرتیله یمیز

اثربیلگی سی:

• کتاب نامی: چومچوقچه
• تیارلاوچی و مترجم: رحیم ابراهیم
• ادیت: محمدعالم کوهکن
• نشرایتووچی: افغانستان قلم انجمنی
• چاپ نوبتی: بیرینچی
• چاپ ییلی: 1386
• باسمه‌خانه:«افغان مسلکی مطبعه‌سی» کابل
• مقوا و صفحه‌لردیزاینی: ژکفرحسینی
• کمپیوترچی: ایرج ابراهیم
• تیراژ : 1000 جلد